عشق‌آباد ۲۰۲۶؛ پایان دوران قیم‌مآبی سلامت و طلوع نظم نوین اوراسیایی

نشست عشق‌آباد را نباید صرفاً یک کنفرانس وزیران بهداشت دید، بلکه باید آن را نقطه عطفی در بازتعریف مفهوم «قدرت در نظام سلامت بین‌الملل» قلمداد کرد. این اجلاس در دل اوراسیا پیام روشنی به گوش همه رساند که دوران تک‌قطبی و قیم‌مآبی در عرصه سلامت به سر آمده و نظمی چندقطبی و مبتنی بر همگرایی تمدنی در حال سر برآوردن است. این نشست به ما یادآوری کرد که سلامت دیگر صرفاً دغدغه وزارتخانه‌های تخصصی نیست، بلکه به ستون فقرات امنیت ملی، محور دیپلماسی پیشگیرانه و شاید مهم‌ترین اهرم مشروعیت‌بخشی به دولت‌ها در قرن بیست و یکم تبدیل شده است.

از منظر کلان استراتژیک، عشق‌آباد ۲۰۲۶ را باید جشن تولد رسمی «چندجانبه‌گرایی منطقه‌ای جایگزین» دانست. در شرایطی که سازوکارهای سنتی چندجانبه جهانی همچون سازمان بهداشت جهانی به دلیل منازعات ژئوپلیتیکی قدرت‌های بزرگ زمینگیر و فلج شده‌اند، گروه‌های همسود منطقه‌ای نظیر کشورهای حوزه اوراسیا و سازمان همکاری اقتصادی اکو با این گردهمایی نشان دادند که، می‌توان با تکیه بر ظرفیت‌های هم‌افزا و اعتمادسازی تدریجی، «اقلیم‌های امن سلامت» ساخت.

این مفهوم نوظهور از آن رو اهمیت دارد که از کلیشه‌های منسوخ «کمک‌های توسعه‌ای» عبور کرده و بر مبنای هم‌کاری برد-برد در حوزه‌هایی چون زنجیره تأمین داروهای استراتژیک، تبادل نیروی انسانی متخصص  بنا شده است. اینک آسیای مرکزی و همسایگانش دریافته‌اند که امنیت سلامت یک ملت، مرزهای سیاسی را به رسمیت نمی‌شناسد و از این رو، خوداتکایی جمعی تنها راه برون‌رفت از بازی بزرگ قدرت‌هاست.

در نهایت، آنچه نشست عشق‌آباد ۲۰۲۶ را در تاریخ دیپلماسی سلامت جاودانه خواهد ساخت، نه بندهای حقوقی توافق‌نامه‌ها، که خلق یک اراده سیاسی جدید و یک بلوغ فکری در میان رهبران منطقه بود. این نشست ثابت کرد که می‌توان بدون حضور بازیگران جهانی، میز مذاکره‌ای چید که نتایجش ملموس‌تر و عادلانه‌تر از دهه‌ها کنفرانس تحت قیمومیت  قدرت های جهانی باشد. پیام عشق‌آباد به جهان این بود که جغرافیای سلامت در حال پوست‌اندازی است و مرکز ثقل نوآوری، تولید و حکمرانی سلامت به سمتی دیگر  در حال چرخش است. ما اکنون در آستانه عصری ایستاده‌ایم که در آن، جاده ابریشم نه فقط مسیر کالا و انرژی، که شاهراه حیاتی نجات جان انسان‌ها و تضمین زیست شرافتمندانه برای ملت‌های منطقه خواهد بود.

به قلم دکتر پوریا عادلی، استراتژیست حوزه سلامت