درمان سرطان کبد کودکان با CAR-T؛ پاسخ کامل یک کودک مبتلا به هپاتوبلاستوما

گاهی در پزشکی، یک اتفاق مهم نه از دل یک کارآزمایی بزرگ و پرشمار، بلکه بر روی یک بیمار آغاز می‌شود؛ بیماری که به درمان‌های معمول پاسخ نداده و در شرایطی قرار گرفته که گزینه‌های درمانی بسیار محدودی پیش روی اوست. گزارش اخیر منتشرشده در مجله معتبر New England Journal of Medicine درباره یک کودک سه‌ساله مبتلا به هپاتوبلاستوما، از همین جنس است؛ گزارشی که بار دیگر توجه جامعه علمی را به ظرفیت‌های درمان‌های سلولی و به‌ویژه سلول‌های T مهندسی‌شده در مبارزه با تومور‌های جامد جلب کرده است.

این کودک مبتلا به نوعی سرطان کبد بود که بیماری او پیشرفته و مقاوم به درمان‌های استاندارد شده بود و متاستاز نیز داشت. در چنین شرایطی، استفاده از درمانی آزمایشی مبتنی بر سلول‌های ایمنی به‌عنوان بخشی از یک مطالعه فاز اول، فرصتی برای آزمودن رویکردی متفاوت فراهم کرد؛ رویکردی که به جای اتکا به دارویی که مستقیماً سلول‌های سرطانی را هدف قرار دهد، از سیستم ایمنی خود بیمار برای شناسایی و حمله به تومور استفاده می‌کند.

در این روش، سلول‌های T از بدن بیمار گرفته و در آزمایشگاه به‌صورت ژنتیکی مهندسی می‌شوند تا بتوانند یک مولکول مشخص روی سطح سلول‌های سرطانی را شناسایی کنند. در این مورد، هدف پروتئینی به نام GPC۳ بود؛ پروتئینی که در بسیاری از تومور‌های کبدی، از جمله هپاتوبلاستوما، بیان می‌شود. سلول‌های T پس از این مهندسی مجدداً به بدن بیمار بازگردانده شدند تا سلول‌های سرطانی حامل این هدف مولکولی را شناسایی و نابود کنند.

اما نکته جالب این فناوری تنها در شناسایی سلول سرطانی خلاصه نمی‌شود. پژوهشگران سلول‌های T را به‌گونه‌ای طراحی کرده‌اند که بتوانند دو مولکول ایمنی به نام‌های IL-۱۵ و IL-۲۱ را نیز تولید کنند. هدف از این کار تقویت تکثیر، بقا و عملکرد سلول‌های T در محیط تومور است؛ زیرا یکی از چالش‌های اصلی CAR-T در درمان تومور‌های جامد این است که سلول‌های مهندسی‌شده پس از ورود به بدن با محیطی بسیار پیچیده و سرکوبگر مواجه می‌شوند و ممکن است نتوانند برای مدت کافی فعال بمانند.

آنچه این گزارش را به‌طور ویژه قابل توجه می‌کند، پاسخ بالینی این کودک است. او دو نوبت از این درمان را با فاصله هشت هفته دریافت کرد و پس از نوبت دوم، در بررسی‌های تصویربرداری دیگر شواهد قابل مشاهده‌ای از بیماری وجود نداشت. این وضعیت دست‌کم برای یک سال ادامه پیدا کرده است. برای بیماری‌ای که در برابر درمان‌های استاندارد مقاوم شده و در مرحله پیشرفته قرار داشته، چنین پاسخی بدون تردید یک مشاهده علمی مهم و امیدوارکننده است.

با این حال، به عنوان پزشک و انکولوژیست، در مواجهه با چنین اخباری باید میان «امید» و «اثبات علمی» مرزی روشن قائل شویم. این گزارش به معنای آن نیست که درمان قطعی جدیدی برای سرطان کبد یا به‌طور کلی سرطان کشف شده است. مطالعه در مرحله بسیار ابتدایی توسعه بالینی قرار دارد و آنچه تاکنون دیده‌ایم، پاسخ چشمگیر یک بیمار است. برای اینکه بتوانیم درباره اثربخشی واقعی این روش سخن بگوییم، باید بیماران بیشتری تحت درمان قرار گیرند، میزان پاسخ و عوارض در آنها بررسی شود و مهم‌تر از همه، مشخص شود که این پاسخ‌ها تا چه اندازه پایدار و قابل تکرار هستند.

از سوی دیگر، نباید اهمیت همین یک مورد را نیز دست‌کم گرفت. تاریخ پزشکی بار‌ها نشان داده است که گاهی یک پاسخ غیرمنتظره می‌تواند مسیر یک حوزه درمانی را تغییر دهد. CAR-T در ابتدا یک ایده بسیار تجربی بود، اما امروز در درمان برخی سرطان‌های خون جایگاه مشخصی پیدا کرده است. چالش بزرگ‌تر اکنون انتقال این موفقیت از سرطان‌های خونی به تومور‌های سالید است؛ جایی که موانع زیستی بسیار بیشتری وجود دارد. تومور باید تارگت مناسبی داشته باشد، سلول‌های مهندسی‌شده باید بتوانند به آن دسترسی پیدا کنند، در محیط تومور زنده بمانند و فعال باقی بمانند و در عین حال به بافت‌های سالم آسیب قابل توجهی وارد نکنند.

از این منظر، آنچه در این کودک اتفاق افتاده تنها یک پاسخ درمانی نیست؛ بلکه یک آزمایش مهم برای یکی از ایده‌های اصلی پزشکی مدرن است: آیا می‌توان سلول‌های ایمنی خود بیمار را به دارویی زنده، اختصاصی و هوشمند تبدیل کرد؟ پاسخ فعلی هنوز قطعی نیست، اما این گزارش نشان می‌دهد که چنین مسیری دست‌کم از نظر علمی امکان‌پذیر است.

برای خانواده‌هایی که با سرطان کودک یا سرطان پیشرفته دست‌وپنجه نرم می‌کنند، انتشار چنین اخباری می‌تواند بسیار امیدبخش باشد، اما هم‌زمان می‌تواند این خطر را نیز ایجاد کند که یک نتیجه اولیه به‌عنوان «درمان قطعی» تعبیر شود. وظیفه ما در جامعه پزشکی این است که امید را از واقعیت علمی جدا نکنیم. یک سال بدون شواهد بیماری، خبر بسیار خوبی است، اما هنوز نمی‌توان آن را معادل درمان قطعی یا تضمین عدم بازگشت سرطان دانست. پاسخ یک بیمار، آغاز یک پرسش علمی است، نه پایان آن.

با وجود همه این ملاحظات، نمی‌توان از اهمیت این گزارش چشم پوشید. شاید آینده درمان سرطان بیش از آنکه در پیدا کردن یک داروی جدید خلاصه شود، در مهندسی دقیق سیستم ایمنی خود بیمار باشد؛ سلول‌هایی که بتوانند سرطان را بهتر بشناسند، به آن نفوذ کنند، در برابر محیط سرکوبگر تومور دوام بیاورند و آن را هدف قرار دهند. آنچه امروز در مورد یک کودک مبتلا به سرطان کبد مقاوم به درمان دیده‌ایم هنوز یک دستاورد اولیه است، اما می‌تواند بخشی از تصویری بزرگ‌تر از آینده انکولوژی باشد؛ آینده‌ای که در آن درمان سرطان بیش از گذشته شخصی‌سازی‌شده، سلولی و مبتنی بر شناخت دقیق زیست‌شناسی هر تومور خواهد بود. در پزشکی، گاهی یک بیمار نخستین پنجره را به سوی یک مسیر تازه باز می‌کند؛ اکنون باید منتظر ماند و دید آیا این مسیر می‌تواند در مطالعات بزرگ‌تر نیز خود را به‌عنوان یک درمان مؤثر و پایدار ثابت کند یا نه.

دکتر پوریا عادلی، متخصص رادیو انکولوژی