یک کشف مهم از دل پاندمی: آیا آنفلوانزا و کووید-۱۹ می‌توانند سرطان خفته را در ریه بیدار کنند؟

در مسیر درمان سرطان پستان، رسیدن به مرحله بهبودی یکی از مهم‌ترین و امیدوارکننده‌ترین لحظات برای هر بیمار است. با این حال، علم پزشکی نشان داده است که در برخی موارد، تعداد بسیار کمی از سلول‌های سرطانی می‌توانند در اندام‌هایی مانند ریه باقی بمانند و برای مدت طولانی در حالتی از خواب یا «خفتگی» (Dormant) قرار بگیرند؛ سلول‌هایی که در بسیاری از افراد هیچ علامتی ایجاد نمی‌کنند و ممکن است هرگز فعال نشوند. سوالی که سال‌ها ذهن پژوهشگران را به خود مشغول کرده این است: چه عواملی می‌تواند در برخی از بیماران باعث بیدار شدن این سلول‌های خفته شود؟ حالا یک مطالعه بسیار مهم که در سال ۲۰۲۵ در مجله معتبر Nature منتشر شده، یافته‌ای ارزشمند در این زمینه ارائه داده است: عفونت‌های تنفسی ویروسی مانند آنفلوانزا و کووید-۱۹ می‌توانند یکی از عواملی باشند که این سلول‌های خفته را تحریک می‌کنند. این کشف، دریچه‌ای تازه برای درک بهتر مکانیزم‌های عود سرطان و یافتن راهکار‌های پیشگیرانه در آینده گشوده است.

این پژوهش که توسط گروهی از محققان برجسته به سرپرستی دکتر شی بی چیا و همکارانش در دانشگاه‌های معتبر انجام شده است، با ترکیب هوشمندانه‌ای از مدل‌های حیوانی و داده‌های انسانی، پرده از مکانیزمی برداشته که می‌تواند دیدگاه ما را نسبت به عود سرطان پس از عفونت‌های تنفسی تغییر دهد. در بخش اول مطالعه، دانشمندان از موش‌های اصلاح‌شده ژنتیکی استفاده کردند که به طور طبیعی سلول‌های سرطانی پستان را به ریه‌هایشان می‌فرستادند و سپس آنها را در خواب نگه می‌داشتند؛ دقیقاً مشابه وضعیتی که در بازماندگان سرطان پستان رخ می‌دهد. وقتی این موش‌ها با ویروس آنفلوانزا یا نسخه‌ای از SARS-CoV-2 آلوده شدند، اتفاقی خارق‌العاده افتاد: تعداد سلول‌های سرطانی در ریه آنها بین ۱۰۰ تا ۱۰۰۰ برابر افزایش یافت. این سلول‌ها که پیش از این در خواب بودند، تنها چند روز پس از عفونت شروع به تکثیر کردند و طی دو هفته به ضایعات متاستاتیک قابل توجهی تبدیل شدند.

نکته کلیدی و بسیار مهم این است که عامل اصلی این بیداری، خود ویروس نیست، بلکه طوفان التهابی است که در پی عفونت در ریه به پا می‌شود. محققان نشان دادند که سایتوکاینی به نام اینترلوکین-۶ (IL-6) که در جریان عفونت‌های تنفسی به وفور ترشح می‌شود، نقش اصلی را در این فرآیند ایفا می‌کند. در واقع، التهاب شدید ناشی از عفونت، محیط ریه را به گونه‌ای تغییر می‌دهد که برای بیداری و رشد سلول‌های سرطانی خفته بسیار مساعد می‌شود. پژوهشگران با حذف ژن IL-6 در موش‌ها ثابت کردند که بدون این سایتوکاین، سلول‌های سرطانی خفته حتی پس از عفونت هم بیدار نمی‌شوند و در خواب باقی می‌مانند؛ این یافته به وضوح نشان می‌دهد که IL-6 یک عامل ضروری برای این فرآیند است.

اما ماجرا به همین‌جا ختم نمی‌شود. مطالعه نشان داد که سیستم ایمنی ریه نیز در این میان نقش دوگانه‌ای دارد. پس از عفونت، سلول‌های T که وظیفه شناسایی و از بین بردن سلول‌های سرطانی را دارند، دچار اختلال عملکرد می‌شوند. به طور خاص، محققان دریافتند که سلول‌های T CD4+ (نوعی از سلول‌های ایمنی که معمولاً به هماهنگی پاسخ ایمنی کمک می‌کنند) پس از عفونت، به جای کمک به سلول‌های T CD8+ (سلول‌های کشنده که مستقیماً سلول‌های سرطانی را از بین می‌برند)، فعالیت آنها را سرکوب می‌کنند. این سرکوب باعث می‌شود که سیستم ایمنی نتواند سلول‌های سرطانی بیدار شده را به موقع مهار کند و در نتیجه، آنها فرصت رشد و گسترش پیدا می‌کنند. این کشف که سلول‌های CD4+ می‌توانند به نفع تومور عمل کنند، یکی از یافته‌های نوآورانه این مطالعه است که می‌تواند در آینده به طراحی روش‌های جدید ایمونوتراپی کمک کند.

شاید مهم‌ترین بخش این پژوهش، همسویی یافته‌های حیوانی با داده‌های انسانی باشد. محققان با بررسی داده‌های دو پایگاه داده بزرگ، یعنی UK Biobank (شامل بازماندگان سرطان در بریتانیا) و Flatiron Health (شامل بیماران سرطان پستان در آمریکا)، نشان دادند که افرادی که پس از تشخیص سرطان به کووید-۱۹ مبتلا شده‌اند، در مقایسه با افرادی که به این ویروس مبتلا نشده‌اند، خطر بیشتری برای پیشرفت متاستاز ریوی و مرگ مرتبط با سرطان دارند. به طور خاص، در بیماران سرطان پستان، ابتلا به کووید-۱۹ با افزایش ۴۴ درصدی خطر متاستاز به ریه همراه بود. این داده‌ها که از جمعیت بزرگی از بیماران واقعی به دست آمده‌اند، به یافته‌های آزمایشگاهی اعتبار قابل توجهی می‌بخشند و نشان می‌دهند که آنچه در موش‌ها دیده شده، در انسان نیز قابل مشاهده است.

با این حال، باید از تفسیر‌های افراطی پرهیز کرد. این مطالعه به هیچ وجه ثابت نمی‌کند که ابتلا به کووید یا آنفلوانزا مستقیماً باعث ایجاد سرطان پستان می‌شود. همچنین نمی‌توان از آن نتیجه گرفت که هر فرد مبتلا به کووید یا آنفلوانزا در معرض متاستاز قرار می‌گیرد. بخش عمده شواهد مکانیزمی از مدل‌های حیوانی به دست آمده و داده‌های انسانی عمدتاً مشاهده‌ای هستند؛ یعنی نشان می‌دهند که بین عفونت و متاستاز ارتباط آماری وجود دارد، اما هنوز برای اثبات رابطه قطعی به مطالعات بالینی و طولانی‌مدت بیشتری نیاز است. علاوه بر این، باید توجه داشت که در مدل‌های حیوانی از دوز‌های مشخصی از ویروس استفاده شده و شرایط دقیقاً مشابه انسان نیست.

اهمیت این یافته در چیست؟ این مطالعه نشان می‌دهد که التهاب ناشی از عفونت‌های تنفسی ممکن است یکی از عوامل محیطی باشد که سلول‌های سرطانی نهفته را دوباره فعال می‌کند. این موضوع می‌تواند در آینده به شناسایی بیماران پرخطر و حتی طراحی روش‌هایی برای جلوگیری از عود متاستاتیک کمک کند. برای مثال، پزشکان ممکن است در آینده به بیماران سرطانی که دچار عفونت‌های تنفسی شدید می‌شوند، دارو‌های ضدالتهابی خاصی مانند مهارکننده‌های IL-6 یا JAK تجویز کنند تا خطر بیدار شدن سلول‌های خفته را کاهش دهند. البته این ایده هنوز در مراحل ابتدایی است و نیاز به آزمایش‌های بالینی دقیق دارد تا مشخص شود که چنین مداخلاتی واقعاً موثر و بی‌خطر هستند.

در پایان، این مطالعه یک پیام مهم برای جامعه پزشکی و بیماران دارد: عفونت‌های تنفسی ویروسی، فراتر از یک بیماری حاد، می‌توانند پیامد‌های طولانی‌مدتی برای بیماران سرطانی داشته باشند. آگاهی از این ارتباط می‌تواند به پزشکان کمک کند تا مراقبت‌های پس از عفونت بازماندگان سرطان را جدی‌تر بگیرند و به بیماران نیز توصیه کنند که با رعایت نکات بهداشتی و واکسیناسیون، خطر ابتلا به عفونت‌های تنفسی را کاهش دهند. همچنین این پژوهش دریچه‌ای جدید به روی تحقیقات آینده گشوده است تا مکانیزم‌های دقیق‌تر این فرآیند را کشف کنند و راهکار‌های پیشگیرانه و درمانی موثرتری طراحی نمایند. علم به ما می‌آموزد که سلامتی یک سیستم به هم پیوسته است و هیچ اندامی از دیگری جدا نیست؛ آنچه در ریه می‌گذرد، می‌تواند سرنوشت سلول‌های خفته در سراسر بدن را تغییر دهد.

منبع:

Chia SB, et al. Respiratory viral infections awaken metastatic breast cancer cells in lungs. Nature. 2025؛ 645 (8080):496-506.