بیست و دوم سپتامبر: تأملی بر روز جهانی بدون خودرو

بیست و دوم سپتامبر هر سال، تنها یک یادآوری ساده در تقویم نیست؛ بلکه فراخوانی جهانی است برای تأملی عمیق بر شیوه حرکت ما در شهرها و تأثیر آن بر سلامت فردی و جمعی. این روز که با عنوان «روز جهانی بدون خودرو» شناخته میشود، از دل جنبشهای زیست محیطی  دهه های پایانی قرن بیستم متولد شد و اکنون به نمادی تبدیل شده است برای به چالش کشیدن سلطه بلامنازع خودروهای شخصی بر فضاهای شهری.

به عنوان پزشکی که عمر خود را صرف مطالعه و مبارزه با بیماری سرطان کرده ام، نمیتوانم به سادگی از کنار این رویداد بگذرم، چرا که پیوندی ناگسستنی بین آلودگی ناشی از ترافیک خودروها و سلامت عمومی، به ویژه در حوزه انکولوژی، وجود دارد.

شهرهای مدرن، با شبکه های  عظیم اتوبان ها و خیابانهای شلوغ، اغلب به مثابه رگهای حیات اقتصادی تصور میشوند. اما از منظر سلامت، این شبکه ها  گاهی بیشتر به شریانهای آلوده شباهت دارند که سمومی نامرئی را در بدن شهروندان جاری میسازند. خودروها، به ویژه آنهایی که با سوختهای فسیلی کار میکنند، منبع اصلی انتشار ذرات معلق (PM2.5 و PM10) و دیاکسید نیتروژن هستند.

این ذرات و گازها، که اندازه برخی از آنها به مراتب کوچکتر از قطر موی انسان است، به اعماق ریه ها  نفوذ کرده و از سدهای دفاعی بدن عبور می کند،اثرات این آلاینده ها فراتر از تحریکات ساده تنفسی و ایجاد آلرژی است.

 شواهد علمی قاطع و فزاینده ای وجود دارد که قرارگیری طولانی مدت در معرض این آلودگی هوا، با افزایش بروز انواع خاصی از سرطان، به ویژه سرطان ریه، مرتبط است.

این ذرات میتوانند باعث التهاب مزمن، استرس اکسیداتیو و آسیب به DNA شوند که همگی از عوامل شناخته شده  در آغاز و پیشرفت فرآیند سرطانزایی هستند. بنابراین، هوای پاک یک آرزوی رمانتیک و یک شعار روشنفکر مابانه نیست، بلکه یک ضرورت بهداشتی و یک ابزار قدرتمند در پیشگیری اولیه از سرطان محسوب میشود.

اما فواید «روز بدون خودرو» تنها به کاهش آلودگی هوا محدود نمی شود. این روز فرصتی است برای تجربه آرامش گمشده در هیاهوی شهر. کاهش قابل توجه تردد خودروها به معنای کاهش آلودگی صوتی است.

سکوت نسبی حاکم بر خیابانها نه تنها برای سلامت روانی ساکنان مفید است، بلکه استرسی را که به طور مداوم بر سیستم ایمنی بدن وارد میشود، کاهش میدهد. سیستم ایمنی که نقش کلیدی در شناسایی و نابودی سلولهای سرطانی در مراحل اولیه ایفا میکند، تحت تأثیر استرس مزمن تضعیف میشود. بنابراین، محیطی آرامتر، به طور غیرمستقیم، از ظرفیتهای دفاعی بدن در برابر بیماریها حمایت میکند.

جنبه دیگر این رویداد، تشویق به فعالیت بدنی است. وقتی خودروهای شخصی کنار گذاشته میشوند، فضای ایمن و دلپذیرتری برای دوچرخه سواری و پیاده روی  ایجاد میگردد. فعالیت بدنی منظم، یکی از ارکان اصلی سبک زندگی سالم و یک عامل محافظت کننده قوی در برابر بسیاری از بیماریهای غیرواگیر، از جمله چندین نوع سرطان (مانند سرطان پستان و کولون) است.

متأسفانه طراحی شهرها حول محور خودرو، امکان فعالیت بدنی روزمره را از شهروندان سلب کرده است. روز بدون خودرو، نمادی از بازپس گیری  این فضاها و ترویج تحرک است.

در نهایت، این روز به ما یادآوری میکند که سلامت ما جدایی از سلامت سیاره ای که بر آن زندگی میکنیم، نیست. تصمیمات ما درباره نحوه جابجایی، تنها بر زمان رسیدن به مقصد تأثیر نمیگذارد، بلکه بر کیفیت هوایی که استنشاق میکنیم، بر سطح استرس روزمره و بر فرصتهایمان برای تحرک بدنی اثر مستقیم دارد. به عنوان یک پزشک، معتقدم سرمایه گذاری در سیستمهای حمل و نقل عمومی کارآمد، ایجاد زیرساختهای امن برای عابران پیاده و دوچرخه سواران ، و ترویج فرهنگ «شهروند پاک» نه تنها یک وظیفه  انسانی ، بلکه یک تعهد اخلاقی در قبال سلامت نسل حاضر و آینده است.

روز جهانی بدون خودرو، تنها یک روز نمادین نیست؛ پنجره ای است به سوی آینده ای که در آن شهرها نه برای ماشینها، بلکه برای انسانها و سلامت آنها طراحی شده اند. آینده ای که در آن پیشگیری از بیماری، از جمله سرطان، با طراحی هوشمندانه محیط زندگی آغاز میشود. شاید تجربه حتی یک روز بدون دود و هیاهوی خودروها، بتواند جرقه تغییر نگرشی باشد که سلامت را در اولویت برنامه ریزی های کلان شهری قرار دهد.

دکتر پوریا عادلی، رادیوانکولوژیست