پیامد‌های روانی جنگ بر بیماران سرطانی

حملات هوایی، صرفاً رویدادهایی نظامی نیستند؛ این رخدادها در لایه‌های عمیق‌تر، امنیت روانی جامعه را نشانه می‌روند. در چنین شرایطی، اضطراب، بی‌خوابی، تنش عضلانی، کاهش تمرکز و احساس ناامنی، واکنشی طبیعی و قابل‌ انتظاراست. با این حال، در میان همه گروه‌های جامعه، بیماران مبتلا به سرطان جایگاه ویژه‌ای دارند؛ زیرا آنان نه‌تنها با بار جسمی بیماری و درمان مواجه‌اند، بلکه فشار روانی ناشی از بحران‌های بیرونی نیز می‌تواند بر کیفیت زندگی و مسیر درمان آنان اثر بگذارد.

از منظر علمی، استرس حاد و مزمن با فعال‌سازی مداوم سیستم عصبی سمپاتیک و محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال، موجب افزایش ترشح هورمون‌هایی مانند کورتیزول و آدرنالین می‌شود. این تغییرات در کوتاه‌مدت، بخشی از سازوکار طبیعی بدن برای مواجهه با خطر هستند؛ اما اگر تداوم پیدا کنند، می‌توانند خواب را مختل کنند، اشتها را کاهش دهند، خستگی را تشدید نمایند و آستانه تحمل درد را پایین بیاورند. در بیمار سرطانی، این زنجیره می‌تواند به کاهش تاب‌آوری، دشوارتر شدن روند درمان و افت محسوس کیفیت زندگی منجر شود.

با این همه، باید میان «عود بیماری» و «تشدید علائم ناشی از استرس» تمایز قائل شد. بسیاری از بیماران در روزهای پرتنش، درد، تهوع، تپش قلب، بی‌قراری یا تنگی نفس را شدیدتر تجربه می‌کنند؛ حال آنکه این علائم لزوماً نشانه پیشرفت سرطان نیست. در عین حال، نمی‌توان اثرات غیرمستقیم استرس شدید را نادیده گرفت. اضطراب می‌تواند نظم مراجعه به مراکز درمانی را برهم بزند، مصرف داروها را نامنظم کند، تغذیه را مختل سازد و در نهایت، پیوستگی درمان را تحت تأثیر قرار دهد. همین اختلالات، در عمل، از خودِ استرس آسیب‌زاتر می‌شوند.

برای بیماران سرطانی، استمرار درمان و حفظ آرامش روانی دو رکن اساسی‌اند. در روزهای بحران، مراجعه مکرر و بی‌وقفه به اخبار، به‌ویژه از منابع نامطمئن، تنها بر اضطراب می‌افزاید و ذهن را فرسوده‌تر می‌کند. بهتر آن است که اطلاع از اخبار در زمان‌های محدود و از منابع معتبر انجام شود و در باقی ساعات، تمرکز بیمار و خانواده بر استراحت، تغذیه مناسب، مصرف منظم دارو، و ارتباط با افراد آرام و حمایت‌گر باشد. اگر بیمار پیش‌تر سابقه اضطراب یا افسردگی داشته باشد، توجه به حمایت روان‌شناختی و روان‌پزشکی در این دوره اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

همچنین نباید فراموش کرد که بدن بیمار سرطانی، در هر حال، در مسیر درمان با فشارهای متعددی روبه‌روست. جراحی، شیمی‌درمانی، رادیوتراپی یا درمان‌های هدفمند، همگی نیازمند نظم، آرامش نسبی و تداوم هستند. در شرایطی که فضای اجتماعی آکنده از نگرانی است، هر اقدامی که به حفظ روتین درمان، کاهش اضطراب و تقویت حس کنترل کمک کند، در واقع بخشی از درمان است.

در جمع‌بندی استرس ناشی از جنگ اگر در بیماران مبتلا به سرطان مدیریت نشود، می‌تواند برای بیماران سرطانی فرساینده باشد؛ نه از آن جهت که لزوماً موجب عود بیماری می‌شود، بلکه می‌تواند بدن و روان را در وضعیتی قرار دهد که توان مقابله با بیماری کاهش یابد. در چنین شرایطی، آگاهی، آرامش، پیگیری منظم درمان، خواب کافی، حمایت خانواده و پرهیز از اخبار التهاب‌زا، مهم‌ترین ابزارهای ما برای عبور ایمن‌تر از بحران هستند. سرطان را شاید نتوان با اضطراب مهار کرد، اما می‌توان با نظم، آگاهی و مراقبت، اثرات آن را بر زندگی بیمار به‌مراتب کمتر ساخت.

به قلم دکتر پوریا عادلی متخصص رادیوانکولوژی