ایمونوتراپی سرطان از گذشته تا امروز

در طول بیش از یک قرن، رویای استفاده از سیستم ایمنی بدن برای مبارزه با سرطان، از یک ایدهٔ تجربی و تا حدی دور از ذهن، به ستون اصلی تحول در درمان سرطان تبدیل شده است. این سفر با جرقه‌های اولیه و مشاهده‌های کلینیکی آغاز شد. در اواخر قرن نوزدهم، ویلیام کالی، که امروزه "پدر ایمونوتراپی" خوانده می‌شود، با تزریق توکسین‌های باکتریایی سعی در تحریک غیراختصاصی سیستم ایمنی برای حمله به تومور‌ها داشت. اگرچه مکانیسم دقیق آن زمان نامشخص بود، این مشاهده که فعال‌سازی سیستم ایمنی می‌تواند بر تومور اثر بگذارد، سنگ بنای این تحول عظیم را گذاشت.

پس از آن، در اوایل قرن بیستم، پاول ارلیش با مفهوم "طلسم جادویی" افق جدیدی گشود: ایده استفاده از مولکول‌های ساخته‌دست بشر برای شناسایی و نابودی اختصاصی عامل بیماری. این ایده گرچه در ابتدا برای بیماری‌های عفونی مطرح شد، اما فلسفهٔ درمان هدفمند را پایه‌ریزی کرد که بعد‌ها در اشکال مختلف درمان‌های هدفمند سرطان متبلور شد.

اما نقطه‌عطف عملی و نخستین تأییدیه‌های رسمی، در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ با ظهور "درمان سیتوکینی" رخ داد. سیتوکین‌های نوترکیب مانند اینترفرون آلفا و اینترلوکین-۲ به عنوان نخستین ایمونوتراپی‌های تأییدشده توسط سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) برای برخی سرطان‌ها، راه را برای ورود این دسته دارو‌ها به عرصه بالین هموار کردند. این دارو‌ها با تقویت کلی پاسخ ایمنی عمل می‌کردند، اگرچه عوارض قابل توجهی داشتند.

انقلاب واقعی در دهه ۲۰۱۰ با معرفی "بازدارنده‌های نقاط وارسی ایمنی" به وقوع پیوست. درک این که سلول‌های سرطانی با

استفاده از مکانیسم‌های تنظیمی سیستم ایمنی (مانند مسیر‌های CTLA-۴ و PD-۱) مانند ترمزی بر فعالیت سلول‌های T عمل می‌کنند، منجر به توسعه دارو‌هایی شد که این "ترمزها" را رها می‌کنند. این کشف که جایزه نوبل را نیز به همراه داشت، تحولی شگرف در درمان بسیاری از سرطان‌های پیشرفته ایجاد کرد و برای برخی بیماران، پاسخ‌های درمانی طولانی‌مدت و بی‌سابقه‌ای به ارمغان آورد.

گام بعدی، شخصی‌سازی عمیق‌تر درمان بود. در سال ۲۰۱۷، نخستین درمان با "سلول‌های T CAR" توسط FDA تأیید شد. این رویکرد که گاهی "داروی زنده" نامیده می‌شود، شامل برداشت سلول‌های T بیمار، دستکاری ژنتیکی آنها در آزمایشگاه برای تجهیز به گیرنده‌های کایمریک آنتی‌ژن (CAR) که تومور را می‌شناسد، و سپس بازگرداندن آنها به بدن بیمار است. این سلول‌ها به ماشین‌های کشنده تومور تبدیل می‌شوند.

امروز و با نگاه به نقطه اوج، شاهد اوج شخصی‌سازی در ایمونوتراپی هستیم. دو رویکرد پیشرو این عصر عبارتند از: درمان با "لنفوسیت‌های نفوذکننده به تومور" (TIL) که در سال ۲۰۲۴ تأیید شد و شامل جداسازی، تکثیر و بازگرداندن جمعیت قوی سلول‌های T موجود در خود تومور است؛ و دیگری، واکسن‌های نئوآنتی‌ژنی که برای هر بیمار به طور خاص و بر اساس جهش‌های منحصر‌به‌فرد تومور او طراحی می‌شوند تا یک حمله ایمنی بسیار اختصاصی را راه بیندازند.

این مسیر به وضوح نشان می‌دهد که سفر ایمونوتراپی از تحریک سیستمیک و غیراختصاصی، به سمت هدف‌گیری دقیق مولکولی، و اکنون به سوی درمان‌های کاملاً شخصی‌شده بر اساس ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد تومور هر فرد پیش رفته است. این گذار، آینده‌ای امیدوارکننده را برای تبدیل سرطان به یک بیماری قابل کنترل یا حتی علاج‌پذیر ترسیم می‌کند، هرچند چالش‌هایی مانند مدیریت عوارض، مقاومت درمانی و دسترسی گسترده به این درمان‌های پیشرفته همچنان نیازمند توجه و پژوهش مستمر هستند.

دکتر پوریا عادلی - رادیوانکولوژیست