روز بدون تهوع: بازخوانی یک عارضه کهنه اما مهارشدنی در شیمی‌درمانی

در تقویم سلامت جهانی، بیست‌ویکم مه به عنوان «روز بدون تهوع ناشی از شیمی‌درمانی» نام‌گذاری شده است؛ روزی که شاید در نگاه نخست صرفاً نمادین به نظر برسد، اما برای میلیون‌ها بیماری که طعم تلخ این عارضه را چشیده‌اند، معنایی عمیقاً انسانی دارد.

 این مناسبت، فرصتی است برای تأمل بر یکی از شایع‌ترین و در عین حال هراس‌آورترین عوارض درمان‌های ضدسرطان که تا همین چند دهه پیش، بخشی اجتناب‌ناپذیر از مسیر درمان تلقی می‌شد.

تهوع و استفراغ ناشی از شیمی‌درمانی (CINV) اگرچه مستقیماً زندگی بیمار را تهدید نمی‌کند، اما تأثیر مخربی بر کیفیت زندگی، ادامه درمان و حتی بقا بر جای می‌گذارد.

مطالعات نشان می‌دهند که عدم کنترل کافی این عارضه می‌تواند به کم‌آبی شدید، اختلالات الکترولیتی، سوءتغذیه، آسیب به دستگاه گوارش و در نهایت کاهش یا تعویق دوزهای شیمی‌درمانی منجر شود. با این حال، آنچه این مناسبت را از یک یادآوری ساده فراتر می‌برد، روایت پیشرفتی چشمگیر در علم مراقبت‌های حمایتی است که طی دو دهه گذشته، چشم‌انداز این عارضه را به کلی دگرگون ساخته است.

تحول در مدیریت CINV با معرفی آنتاگونیست‌های سروتونین (5-HT3) در دهه ۱۹۹۰ آغاز شد و با اضافه شدن آنتاگونیست‌های NK1 در دهه ۲۰۰۰ ادامه یافت. نسل دوم این داروها نظیر پالونوسترون و رولاپیتانت همراه با کورتیکواستروئیدها، امروزه قادرند حتی در رژیم‌های با پتانسیل تهوع‌زایی بالا (HEC) از بروز CINV در بیش از ۸۰ درصد بیماران پیشگیری کنند.

گایدلاین‌های NCCN و MASCC اکنون الگوریتم‌های دقیقی برای پیش‌بینی ریسک و انتخاب رژیم ضدتهوع بر اساس امتیاز تهوع‌زایی داروها و عوامل فردی بیمار ارائه می‌دهند که بر پیشگیری تأکید دارد نه درمان علامتی.

با این وجود، شکاف میان شواهد علمی و عملکرد بالینی همچنان یک چالش واقعی است. مطالعات متعدد نشان داده‌اند که پیروی از گایدلاین‌های ضدتهوع در بسیاری از مراکز درمانی به‌ویژه در فاز تأخیری تهوع ناکافی است و همین امر به بروز تهوع پیش‌بینی‌کننده می‌انجامد که درمان آن به مراتب دشوارتر است.

روز بدون تهوع، فراخوانی است برای پزشکان،تا  با بازنگری در رویه‌های تجویزی خود، اطمینان حاصل کنند که هیچ بیماری نباید تهوع را به عنوان «بهای اجتناب‌ناپذیر» درمان بپذیرد. پیام این روز برای بیماران نیز روشن است: تهوعِ درمان شاید روزی عارضه ای اجتناب ناپذیر  به نظر می‌رسید، اما در عصر حاضر، ابزارهای مهار آن نه تنها در دسترس، بلکه بسیار مؤثرتر از آن چیزی هستند که تصور می‌شود. گفت‌وگو با تیم درمان درباره این عارضه، نخستین و مهم‌ترین گام برای ‌حفظ کیفیت زندگی در طول مسیر دشوار درمان است.