وقت طلایی درمان را از دست ندهیم؛ جنگ، بهانه‌ای برای توقف درمان سرطان نیست

در درمان سرطان، زمان فقط یک عدد روی تقویم نیست؛ گاهی خودِ زمان، بخشی از درمان است. شیمی‌درمانی و پرتودرمانی در بسیاری از بیماران بر پایه‌ی یک منطق دقیق و حساب‌شده طراحی می‌شوند؛ منطقی که می‌گوید هر تأخیر بی‌دلیل می‌تواند فرصت کنترل بیماری را کاهش دهد و هر اقدام به‌موقع می‌تواند سرنوشت بیمار را تغییر دهد. از همین رو، در زمان بحران و جنگ، نخستین اصل این نیست که درمان را کنار بگذاریم، بلکه باید بیندیشیم چگونه می‌توان «وقت طلایی درمان» را حفظ کرد، موانع را برداشت و راهی برای ادامه‌ی درمان در سخت‌ترین شرایط پیدا کرد.

در پزشکی سرطان، به‌ویژه در برخی تومورها و مراحل بیماری، پنجره‌ای طلایی برای درمان وجود دارد؛ پنجره‌ای که اگر از دست برود، بازگرداندن آن بسیار دشوارتر می‌شود. این همان جایی است که تأخیرهای طولانی می‌توانند به قیمت پیشرفت بیماری، کاهش پاسخ درمانی یا افزایش عوارض تمام شوند. بنابراین، اصل اولیه همیشه باید این باشد که درمان، تا حد امکان، در زمان مناسب خود انجام شود. بحران و جنگ اگرچه واقعیت‌هایی تلخ و تحمیل‌شده‌اند، اما نباید اجازه دهند که زمان طلایی درمان از میان برود.

البته باید پذیرفت که بحران، موانع واقعی و سنگینی ایجاد می‌کند. اما درست در همین نقطه است که نقش مدیریت، برنامه‌ریزی و چاره‌اندیشی آغاز می‌شود. در چنین شرایطی، مسئله فقط این نیست که آیا درمان را ادامه بدهیم یا نه؛ مسئله اصلی این است که چگونه ادامه بدهیم. پزشکیِ مسئولانه در بحران، هنر یافتن راه‌حل است، نه تسلیم شدن در برابر مشکل.

برای بسیاری از بیماران، تعویق شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی ممکن است به‌ظاهر ساده‌ترین گزینه باشد، اما همیشه بهترین گزینه نیست. اگر بتوان با جابه‌جایی زمان، انتقال بیمار به مرکز امن‌تر، استفاده از درمان جایگزین، کاهش وقفه‌ها، یا هماهنگی میان مراکز درمانی، درمان را در وقت مناسب انجام داد، این کار باید در اولویت قرار گیرد. تأخیر تنها زمانی قابل دفاع است که همه راه‌های ممکن برای حفظ زمان طلایی درمان بررسی شده باشد و ادامه‌ی درمان واقعاً خطر بیشتری نسبت به تعویق داشته باشد.

در شیمی‌درمانی، برخی بیماران نیاز فوری دارند و حتی چند روز تأخیر می‌تواند اهمیت بالینی داشته باشد. در چنین مواردی، باید با بسیج امکانات، تأمین دارو، تنظیم برنامه‌های درمانی و حمایت از بیمار، مانع از دست رفتن زمان شد. در پرتودرمانی نیز اگرچه وقفه‌ها گاهی ناگزیرند، اما وظیفه‌ی نظام درمان این است که با  تنظیم نوبت‌ها، استفاده از مراکز جایگزین و برنامه‌ریزی دقیق، درمان را تا حد امکان در بازه‌ی مناسب خود نگه دارد. بحران نباید بهانه‌ای برای تأخیر درمان باشد؛ باید انگیزه‌ای برای حل مسئله باشد.

از نگاه اخلاق پزشکی، ما موظفیم تا حد امکان از آسیب پیشگیری کنیم. اما پیشگیری از آسیب فقط به معنای متوقف‌کردن درمان در زمان خطر نیست؛ گاهی به معنای یافتن راهی برای رساندن بیمار به درمان در وقت مناسب است. این تفاوت بسیار مهم است. پزشکیِ خوب در بحران، پزشکیِ منفعل نیست؛ پزشکیِ فعال، خلاق و مبتنی بر تصمیم‌سازی است. یعنی به‌جای اینکه بگوییم «نمی‌شود»، باید بپرسیم «چگونه می‌شود؟»

در نهایت، پاسخ درست به پرسش تأخیر در درمان‌های سرطان در زمان جنگ و بحران، در یک جمله خلاصه می‌شود: هر تأخیری که وقت طلایی درمان را از بین ببرد، باید تا حد امکان جلوگیری شود و هر مانعی که این زمان را تهدید می‌کند، باید با برنامه‌ریزی، همکاری و ابتکار رفع شود. جنگ نباید منطق درمان را نابود کند. وظیفه ما این است برای بیمار مسیر درمان را باز نگه داریم؛ چون در سرطان، گاهی یک روز، یک تصمیم، و یک اقدام به‌موقع، تفاوت میان امید و خسارت است.

به قلم دکتر پوریا عادلی  متخصص رادیوانکولوژیست