تأثیر ملاتونین بر کاهش خستگی، اضطراب و افسردگی در بیماران سرطان پستان تحت پرتودرمانی

در مسیر پیچیده و طاقت‌فرسای درمان سرطان پستان، پرتودرمانی به عنوان یک رکن اساسی برای از بین بردن سلول‌های سرطانی و جلوگیری از عود بیماری شناخته می‌شود. با این حال، نجات جان بیماران اغلب با هزینه‌های سنگینی بر کیفیت زندگی آنان همراه است.

خستگی شدید، اضطراب فراگیر و افسردگی ناشی از تشخیص بیماری و فرآیند درمان، از شایع‌ترین و ناتوان‌کننده‌ترین عوارض جانبی هستند که می‌توانند حتی بر پایبندی بیمار به درمان و در نهایت نتیجه بالینی تأثیر منفی بگذارند.

در این میان، یافتن راهکار‌های ایمن و مؤثر برای کاهش این بار سنگین روانی جسمی، همواره یکی از دغدغه‌های اصلی جامعه‌انکولوژی بوده است. اکنون، یک مطالعه بالینی دقیق و نوآورانه که اخیراً در بخش رادیوتراپی بیمارستان نمازی شیراز انجام شده، نور امید تازه‌ای را بر این عرصه تابانده و نشان می‌دهد که ملاتونین، این هورمون طبیعی خواب، می‌تواند نقشی فراتر از تنظیم چرخه خواب و بیداری ایفا کند.

این پژوهش که به صورت تصادفی، دوسوکور و کنترل‌شده با پلاسبو طراحی شده بود، ۵۰ زن مبتلا به سرطان پستان را که تحت پرتودرمانی کمکی استاندارد قرار داشتند، مورد بررسی قرار داد. بیماران به دو گروه تقسیم شدند: گروه مداخله که از اولین روز پرتودرمانی، روزانه ۲۰ میلی‌گرم ملاتونین خوراکی دریافت می‌کردند و گروه کنترل که پلاسبو مصرف می‌نمودند. ارزیابی‌های دقیق با استفاده از ابزار‌های استانداردی مانند چک‌لیست خستگی چندبعدی (MFI) و پرسشنامه‌های اضطراب و افسردگی بک، در ابتدای مطالعه و یک هفته پس از اتمام مداخله انجام شد.

نتایج این تحقیق، گویای یک یافته چشمگیر بود. در حالی که قبل از شروع درمان، هیچ تفاوت معنی‌داری بین دو گروه از نظر سطوح خستگی، اضطراب و افسردگی وجود نداشت، پس از اتمام دوره پرتودرمانی، گروهی که ملاتونین دریافت کرده بودند، به طور قابل توجهی نمرات پایین‌تری در تمامی این سه حیطه گزارش کردند. این بدان معناست که مصرف ملاتونین نه تنها توانسته بود آن احساس فرساینده و عمیق خستگی (Cancer-Related Fatigue) را که با استراحت معمول برطرف نمی‌شود، تخفیف دهد، بلکه توانسته بود بار روانی سنگین بیماری را نیز با کاهش علائم اضطراب و افسردگی سبک‌تر کند.

اما مکانیسم این اثرگذاری قابل توجه چیست؟ ملاتونین فراتر از یک القاکننده خواب، مولکولی با خواص آنتی‌اکسیدانی قوی و تعدیل‌کننده سیستم ایمنی است. پرتودرمانی، اگرچه سلول‌های سرطانی را هدف می‌گیرد، می‌تواند منجر به تولید گونه‌های فعال اکسیژن (ROS) و ایجاد استرس اکسیداتیو در بافت‌های سالم مجاور شود که این خود سهم عمده‌ای در ایجاد خستگی و التهاب سیستمیک دارد. ملاتونین با خنثی کردن این رادیکال‌های آزاد، ممکن است این مسیر التهابی را مهار کند. از سوی دیگر، اختلال در ریتم سیرکادین (شبانه‌روزی) بدن در اثر استرس بیماری و درمان، خود تشدیدکننده خستگی و اختلالات خلقی است. ملاتونین با تنظیم مجدد این ریتم طبیعی، به تثبیت الگو‌های خواب و بهبود بازیابی انرژی کمک شایانی می‌کند. در بعد روان‌شناختی نیز، تأثیر ملاتونین بر انتقال‌دهنده‌های عصبی مانند سروتونین و گابا می‌تواند توضیح‌دهنده اثرات ضداضطراب و ضدافسردگی آن باشد.

این یافته‌ها از منظر بالینی بسیار ارزشمند هستند. خستگی و پریشانی روانی ناشی از سرطان و درمان آن، می‌تواند حلقه معیوبی ایجاد کند که در آن بیمار انگیزه و انرژی لازم برای ادامه درمان، تغذیه مناسب و فعالیت‌های اجتماعی را از دست می‌دهد. با کاهش این موانع، ملاتونین نه تنها کیفیت زندگی را در این برهه حساس بهبود می‌بخشد، بلکه ممکن است با افزایش تحمل درمان و تبعیت از پروتکل‌های درمانی، به طور غیرمستقیم برنتیجه  بالینی نیز تأثیر مثبت بگذارد. بنابراین، به نظر می‌رسد ملاتونین می‌تواند به عنوان یک adjuvant therapy (درمان کمکی) ایمن، در دسترس و نسبتاً کم‌عارضه، در کنار پرتودرمانی استاندارد برای بیماران مبتلا به سرطان پستان مورد توجه قرار گیرد. البته پژوهش‌های بیشتر با نمونه‌های بزرگتر و دوره‌های پیگیری طولانی‌تر برای تأیید نهایی این نتایج و تعیین دقیق‌ترین دوز و مدت زمان مصرف ضروری است، اما بدون شک این مطالعه گامی مهم و امیدوارکننده در راستای مراقبت جامع‌تر و بیمار محورتر از بیماران سرطانی برداشته است.

به قلم دکتر پوریا عادلی، رادیوانکولوژیست