پیوندهای ناگسستنی؛ درنگی بر مشترکات فرهنگی ایران و ترکمنستان به مناسبت روز ملی ترکمستان

پنجم مهرماه، مصادف با روز ملی ترکمنستان، فرصتی مغتنم است تا نه تنها به همسایگی جغرافیایی، که به همدلی فرهنگی و تاریخی دو ملتی بیندیشیم که ریشه در خاکی مشترک دارند. به عنوان یک پزشک انکولوژیست که همواره با مفهوم "اتیولوژی" بیماری‌ها و یافتن عوامل مشترک برای درمان سروکار دارم، بررسی و تقویت این اشتراکات را نه یک انتخاب، که یک ضرورت راهبردی می‌دانم. پیوند ایران و ترکمنستان، پیوندی است که فراتر از مرزهای امروزی، در اعماق تاریخ و فرهنگ این سرزمین‌ها تنیده شده است.

این اشتراکات را می‌توان در لایه‌های گوناگون و درهم‌تنیده‌ جستجو کرد. در بنیادی‌ترین سطح، زبان و ادبیات مشترک قرار دارد. زبان ترکمنی، به عنوان بخشی از خانواده بزرگ زبان‌های ترکی، وامدار واژگان فراوان فارسی است که قرن‌ها تعامل فرهنگی، این گنجینه را غنی‌تر ساخته است. اما نقطه اوج این پیوند، در شخصیت حماسی گوراوغلی ، قهرمان نام‌آشنای ادبیات ترکی وترکمن‌ها که در ادبیات ایران نیز وارد شده است ،متجلی می‌شود که داستان‌های پهلوانی‌اش آشکارا مشابهت‌هایی با شاهنامه فردوسی، این حماسه ملی ایران‌زمین، دارد. افزون بر این، نمی‌توان از نام بلند مخدومقلی فراغی، شاعر و عارف بزرگ ترکمن، به سادگی گذشت. اشعار او که آمیخته‌ای از عرفان اسلامی، حکمت ایرانی و دردهای اجتماعی است، نه تنها در ترکمنستان که در میان ترکمن‌های ایران نیز جایگاه والایی دارد. مخدومقلی، همچون حافظ و سعدی برای ما، پل فرهنگی مستحکمی بین دو ملت است.

این جریان فرهنگی تنها به ادبیات منحصر نمی‌شود. موسیقی و هنرهای سنتی، گواه زنده دیگری بر این پیوند ناگسستنی هستند. ساز دلنشین «تار» و «دوتار» که در مناطق شمالی ایران و در سراسر ترکمنستان نواخته می‌شود، تنها یک ساز نیست؛ حامل نغمه‌ها و داستان‌هایی است که روح یک فرهنگ مشترک را به نمایش می‌گذارد. نقش‌های قالی‌های ترکمن، با آن رنگ‌های زنده و طرح‌های نمادین، گویی با فرش‌های مناطق خراسان بزرگ در تعاملی سازنده هستند. این هنرها، که هر یک شناسنامه فرهنگی مردمان این سرزمین‌ها محسوب می‌شوند، از خاستگاهی واحد سربرآورده و در طول تاریخ تکامل یافته‌اند.

در بعد اجتماعی و آیینی نیز این مشترکات به وضوح قابل مشاهده است. جشن نوروز به عنوان نماد زایش و نو شدن طبیعت، توسط هر دو ملت با شکوه ویژه ای گرامی داشته می‌شود. آیین‌های مهمانی و مهمان‌نوازی که در فرهنگ ترکمنی از جایگاه رفیعی برخوردار است، بازتابی از همان سنت دیرینه ایرانی است که در ضرب‌المثل "میهمان حبیب خداست" تبلور یافته است.

اما نگاه استراتژیک به این مشترکات، ما را به سوی افقی فراتر از مرور گذشته سوق می‌دهد. امروزه، این سرمایه عظیم فرهنگی می‌تواند به عنوان بستری مستحکم برای تقویت روابط همه‌جانبه بین دو کشور عمل کند. اعتماد و شناختی که ریشه در فرهنگ مشترک دارد، سنگ بنای هرگونه همکاری پایدار است. در حوزه اقتصاد و انرژی، این پیوندهای فرهنگی می‌تواند زمینه‌ساز توسعه همکاری‌های ترانزیتی، افزایش مبادلات مرزی و همکاری در پروژه‌های مشترک انرژی شود. در عرصه امنیت منطقه‌ای، اشتراکات فرهنگی ابزاری قدرتمند برای مقابله با تهدیدات مشترک و ایجاد ثبات در مرزهای طولانی دو کشور است. در بخش گردشگری و سلامت، با تکیه بر اشتراکات زبانی و سبک زندگی مشابه، می‌توان گردشگری تاریخی-فرهنگی و به ویژه گردشگری سلامت را به شدت توسعه داد. به عنوان یک پزشک، معتقدم همکاری‌های علمی-پزشکی، از تبادل دانشجو و استاد تا اجرای پروژه‌های تحقیقاتی مشترک در زمینه‌های مختلف پزشکی، با تکیه بر این اشتراکات، می‌تواند به مراتب ثمربخش‌تر و کم‌هزینه‌تر باشد و سلامت مردم دو سوی مرز را ارتقا بخشد.

در پایان، روز ملی ترکمنستان را به همسایگان و برادران ترکمن خود صمیمانه تبریک می‌گویم. یادآوری این مشترکات به ما می‌آموزد که فرهنگ و تاریخ، قدرتمندتر از آن هستند که در قالب مرزهای سیاسی محدود بمانند. تقویت این پیوندهای دیرین، نه تنها وظیفه‌ای فرهنگی، که راهبردی هوشمندانه برای ساختن آینده‌ای مبتنی بر صلح، امنیت، احترام متقابل و رفاه مشترک برای ملت‌های ایران و ترکمنستان است. آینده‌ای که در آن فرهنگ مشترک، موتور محرک توسعه‌ای همه‌جانبه و پایدار خواهد بود.

دکتر پوریا عادلی
انکولوژیست