آسپرین در درمان سرطان کولون: گذر از یک‌باور عمومی به سوی پزشکی شخصی‌شده

برای سال‌ها، رابطه میان آسپرین و پیشگیری از سرطان کولورکتال به عنوان یک فرضیه جذاب اما کلی در مجامع علمی مطرح بود. اما، با انتشار آخرین به‌روزرسانی دستورالعمل‌های شبکه ملی جامع سرطان (NCCN)، این نقش از حیطه فرضیه‌های عمومی خارج شده و به دقت یک «هدف مولکولی» وارد عرصه درمان عملی شده است. این تغییر، نمادی بارز از تحول پزشکی شخصی‌شده (Personalized Medicine) است که در آن درمان نه بر اساس میانگین‌های جمعیتی، بلکه بر اساس ویژگی‌های منحصر به فرد تومور هر بیمار طراحی می‌شود.

مطابق با این به‌روزرسانی، دو گروه خاص از بیماران می‌توانند از مصرف آسپرین در قالب درمان نگهدارنده (Adjuvant Therapy) پس از درمان اولیه، بهره قابل توجهی ببرند:

۱. بیماران دارای جهش در ژن PIK3CA (مرحله II و III): یک پیشرفت انقلابی

بزرگترین خبر در این به‌روزرسانی، تاکید بر نقش جهش در ژن PIK3CA به عنوان یک نشانگر زیستی (Biomarker) predictive است. این ژن نقش کلیدی در مسیر پیام‌رسانی سلولی ایفا می‌کند و جهش در آن باعث می‌شود سلول‌های سرطانی با شدت بیشتری رشد و تقسیم شوند.

یافته‌های جدید که عمدتاً بر پایه نتایج مطالعه مهم ALASCCA (که در کنفرانس ASCO GI 2025 ارائه شد) استوار است، نشان می‌دهد که در بیماران مبتلا به سرطان کولون مرحله II و III که تومور آن‌ها حاوی این جهش خاص است، مصرف روزانه آسپرین می‌تواند به طور چشمگیری میزان بقای بدون بیماری (Disease-Free Survival) و احتمالاً بقای کلی (Overall Survival) را بهبود بخشد. به نظر می‌رسد آسپرین با مهار اثر این جهش، مکانیسمی را خنثی می‌کند که پیش‌ازاین به تومور اجازه رشد و مقاومت می‌داد. این کشف، آسپرین را از یک داروی عمومی به یک درمان هدفمند تبدیل می‌کند که تنها برای گروهی خاص که از آن نفع واقعی می‌برند، تجویز می‌شود.

۲. بیماران مبتلا به سندرم لینچ: پیشگیری ثانویه

سندرم لینچ (یا HNPCC) یک اختلال ارثی است که خطر ابتلا به سرطان کولورکتال و چندین سرطان دیگر را به شدت افزایش می‌دهد. برای این گروه از بیماران که یک بار سرطان را پشت سر گذاشته‌اند و به دلیل زمینه ژنتیکی، در معرض خطر بسیار بالایی برای ابتلای مجدد هستند، NCCN مصرف روزانه آسپرین را به عنوان یک گزینه برای پیشگیری ثانویه مورد تأکید قرار داده است. مطالعات قبلی مانند مطالعه CAPP2 به وضوح نشان داده بودند که آسپرین می‌تواند بروز جدید سرطان‌ها را در این افراد به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

با این حال، نکته کلیدی در این توصیه، فردی‌سازی تصمیم است. پزشک باید با در نظر گرفتن تمامی جوانب، از جمله سن بیمار، سابقه زخم معده یا خونریزی گوارشی، آلرژی به آسپرین، مصرف همزمان داروهای رقیق‌کننده خون مانند وارفارین، و حتی وجود عفونت فعال هلیکوباکتر پیلوری (که خطر خونریزی را افزایش می‌دهد)، اقدام به تجویز کند. همچنین تصمیم‌گیری درباره دوز دقیق و مدت زمان مصرف باید به دقت و بر اساس جدیدترین شواهد صورت پذیرد.

جمع‌بندی: یک تغییر پارادایم در نگرش

این به‌روزرسانی NCCN چند پیام مهم دارد:

· پایان نگرش یکسان‌سازی: دیگر نمی‌توان به صورت یکسان به همه بیماران سرطانی آسپرین توصیه کرد. اثربخشی آن به طور مستقیم به ویژگی‌های مولکولی تومور و زمینه ژنتیکی بیمار گره خورده است.
· اهمیت تست‌های ژنتیکی: امروزه، تعیین وضعیت جهش‌هایی مانند PIK3CA و تست‌های ژنتیکی برای شناسایی سندرم لینچ، نه یک کار لوکس، بلکه بخش ضروری از فرآیند تصمیم‌گیری درمانی برای هر بیمار مبتلا به سرطان کولورکتال است.
· تمرکز بر درمان، نه پیشگیری عمومی: لازم به ذکر است که NCCN هم‌اکنون نقش آسپرین را برای پیشگیری اولیه در جمعیت عمومی بدون سابقه سرطان یا زمینه ژنتیکی خاص، توصیه نمی‌کند. این موضوع بیشتر در حیطه دستورالعمل‌های پیشگیرانه مانند USPSTF مطرح می‌شود که خود موضوعی جداگانه و پیچیده با منافع (کاهش خطر سرطان) و مضرات (افزایش خطر خونریزی) است.

در نتیجه، می‌توان گفت که آسپرین به عنوان دارویی قدیمی و کم‌هزینه، با هویتی جدید و مبتنی بر شواهد دقیق مولکولی، به جمع داروهای مدرن انکولوژی  پیوسته و مسیر را برای درمان‌های شخصی‌شده و هوشمندانه‌تر هموار کرده است.

دکتر پوریا عادلی رادیوانکولوژیست