فرصت‌های ایران در دیپلماسی سلامت و نقش شرکت‌های داروسازی پیشرو

دیپلماسی سلامت، به عنوان یکی از جلوه‌های نوین قدرت نرم در روابط بین‌الملل، در دهه‌های اخیر به ابزار مؤثری برای ارتقای جایگاه کشورها در عرصه جهانی تبدیل شده است. این مفهوم، با تکیه بر ظرفیت‌های سلامت عمومی، تولید دارو، انتقال فناوری، و آموزش نیروی انسانی، نقشی فزاینده در شکل‌دهی به همکاری‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای ایفا می‌کند. ایران، با توجه به زیرساخت‌های علمی، موقعیت ژئواستراتژیک و تجارب موفق در حوزه‌های دارویی و واکسن‌سازی، از ظرفیت منحصربه‌فردی برای ایفای نقش فعال در این حوزه برخوردار است. شرکت‌های دارویی پیشرو همچون اسوه که در تولید داروهای تخصصی و استراتژیک نقش‌آفرین بوده‌اند، می‌توانند در تحقق این چشم‌انداز نقشی کلیدی ایفا کنند.

دیپلماسی سلامت و جایگاه ایران در نظم نوین منطقه‌ای

در تعریف جامع، دیپلماسی سلامت به استفاده هدفمند از ابزارهای سلامت‌محور—اعم از درمان، پیشگیری، آموزش و نوآوری دارویی—برای تحقق اهداف کلان سیاسی، اقتصادی و انسانی در سطح بین‌الملل اطلاق می‌شود. جمهوری اسلامی ایران، به عنوان عضوی فعال در سازمان‌های منطقه‌ای و بین‌المللی مانند سازمان جهانی بهداشت (WHO)، سازمان همکاری اقتصادی (اکو) و سازمان همکاری اسلامی (OIC)، از جایگاهی رسمی و معتبر برای مشارکت در فرایندهای تصمیم‌سازی جهانی برخوردار است.

دستاوردهای علمی کشور، به‌ویژه در دوران همه‌گیری کرونا و در تولید واکسن‌های داخلی مانند «کووایران برکت» و همچنین توسعۀ داروهای پیشرفته از جمله بایوسیمیلارهای ضدسرطان، جایگاه ایران را در چشم‌انداز سلامت جهانی مستحکم‌تر کرده است. موقعیت جغرافیایی ایران، که آن را به نقطه اتصال شرق و غرب در کریدور راهبردی شمال–جنوب تبدیل کرده، فرصت‌های ژئوپلیتیکی ویژه‌ای را برای ایفای نقش در دیپلماسی سلامت فراهم آورده است.

نقش شرکت‌های داروسازی در تحقق دیپلماسی سلامت: تجربه شرکت اسوه

شرکت داروسازی اسوه، به عنوان یکی از قدیمی‌ترین و تخصصی‌ترین نهادهای تولید دارو در ایران، نمونه‌ای موفق از پیوند میان ظرفیت علمی، زیرساخت صنعتی و دیدگاه صادرات‌محور به شمار می‌رود. این شرکت با تمرکز بر تولید داروهای تخصصی در حوزه‌هایی چون انکولوژی و بیماری‌های نادر، از جمله تولید داروی دفراسیروکس (تحت برند اسورال®)، نه تنها در تأمین نیاز داخلی نقش داشته بلکه گام‌هایی مؤثر در جهت صادرات به کشورهایی نظیر پاکستان و عراق برداشته است؛ کشورهایی که با شیوع بالای بیماری‌هایی نظیر تالاسمی مواجه‌اند.

موفقیت اسوه در دریافت گواهی‌های بین‌المللی نظیر GMP نیز زمینه‌ساز ایجاد تعاملات فناورانه با کشورهای در حال توسعه شده است. این قابلیت، نه‌تنها امکان انتقال فناوری دارویی به کشورهایی از آسیای میانه و آفریقا را فراهم می‌آورد، بلکه به عنوان الگوی بومی‌شده‌ای از توسعه پایدار دارویی، توانمندی ایران در ایفای نقش پیشرو در سلامت منطقه‌ای را به نمایش می‌گذارد. افزون بر این، مشارکت اسوه در طرح‌های تحقیقاتی مشترک با دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی خارجی، بیانگر ظرفیت بالفعل ایران در تولید دانش سلامت قابل‌عرضه در سطح بین‌الملل است.

فرصت‌ها و چالش‌ها: توازن میان واقعیت و چشم‌انداز

با وجود ظرفیت‌های بالا، دیپلماسی سلامت در ایران با چالش‌هایی ساختاری و محیطی مواجه است. مهم‌ترین آن، استمرار تحریم‌های اقتصادی و محدودیت‌های ناشی از آن در واردات مواد اولیه و انتقالات مالی بین‌المللی است. در چنین شرایطی، استفاده از سازوکارهای جایگزین—از جمله پیمان‌های مالی دوجانبه، تهاتر دارویی و توسعه زنجیرۀ تأمین بومی—ضرورتی انکارناپذیر یافته است.

از سوی دیگر، ضعف در برندینگ بین‌المللی محصولات ایرانی—علی‌رغم کیفیت و استانداردهای جهانی برخی داروها—موجب شده که شرکت‌هایی مانند اسوه در بازارهای جهانی به اندازۀ شایستگی خود دیده نشوند. حضور فعال در نمایشگاه‌های بین‌المللی همچون CPhI و PharmExpo و نیز معرفی نظام‌مند دستاوردها در نشریات علمی بین‌المللی نظیر Lancet و WHO Bulletin، بخشی از راهبردهای لازم برای ارتقای برند ملی در حوزۀ دارویی است.

نکتۀ دیگر، نبود ساختار هماهنگ برای سیاست‌گذاری و اجرای دیپلماسی سلامت است. در حال حاضر، عدم هم‌افزایی مؤثر میان وزارت بهداشت، وزارت امور خارجه و بخش خصوصی موجب شده ظرفیت‌های موجود به صورت جزیره‌ای عمل کنند. تشکیل یک کارگروه تخصصی در حوزۀ دیپلماسی سلامت با حضور نمایندگان دولت، صنعت، دانشگاه و جامعه مدنی، می‌تواند به طراحی نقشه‌راهی مؤثر برای حضور منطقه‌ای و بین‌المللی ایران در این حوزه منجر شود.

نتیجه‌گیری و توصیه‌های راهبردی

با توجه به آنچه گفته شد، ایران از شرایطی استثنایی برای تبدیل شدن به قطب سلامت منطقه برخوردار است. این هدف، تنها با اتکای صرف بر توان دولتی محقق نخواهد شد، بلکه نیازمند مشارکت فعال بازیگران خصوصی، دانشگاهی و فناورانه است. شرکت‌هایی مانند اسوه، به دلیل سابقه، ظرفیت تولید و نگاه صادرات‌محور خود، می‌توانند در نوک پیکان این راهبرد قرار گیرند.

در راستای تحقق این هدف، پیشنهاد می‌شود:
    1.تشکیل کارگروه ملی دیپلماسی سلامت در وزارت امور خارجه با حضور بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و نمایندگان سازمان غذا و دارو
    2.توسعه صندوق حمایت از صادرات داروهای پیشرفته، با تمرکز بر محصولات دارای فناوری بالا مانند بایوسیمیلارها و داروهای نادر
    3. انعقاد تفاهم‌نامه‌های دوجانبه با کشورهای هدف مانند سوریه، ونزوئلا، لبنان و کشورهای آسیای مرکزی به‌منظور صادرات داروهای اساسی
    4.تدوین نقشه‌راه برندینگ جهانی برای شرکت‌های دارویی ایرانی از طریق تقویت حضور در مجامع علمی و تجاری جهانی
    5.طراحی سیاست‌های تشویقی برای انتقال فناوری به کشورهای در حال توسعه با محوریت ایران به عنوان شریک فناور

با این اقدامات، ایران می‌تواند نه‌تنها به بازیگری منطقه‌ای در عرصۀ سلامت تبدیل شود، بلکه تصویر جدیدی از دیپلماسی نوین مبتنی بر سلامت و بشردوستی را در سطح جهانی ارائه کند.

منابع

    1.گزارش سازمان جهانی بهداشت (۲۰۲۳): «شکاف‌های دارویی در کشورهای در حال توسعه».
    2.سند راهبردی وزارت بهداشت ایران (۱۴۰۲): «برنامه توسعه صادرات دارو».
    

دکتر پوریا عادلی – متخصص رادیوآنکولوژی و مشاور علمی شرکت داروسازی اسوه (ایران‌مرک سابق)
تماس با نویسنده: DrPouriaAdeli.ir@gmail.com