پنج راهکار برای بهبود مراقبت از بازماندگان سرطان؛ توصیه‌های جدید ASCO

پیشرفت‌های چشمگیر در حوزه انکولوژی طی سال‌های اخیر، چشم‌انداز درمان بسیاری از انواع سرطان را به‌طور قابل توجهی بهبود بخشیده است. امروزه ایمونوتراپی، داروهای هدفمند، روش‌های جراحی پیشرفته و پرتودرمانی دقیق‌تر باعث شده‌اند بسیاری از بیماران بتوانند سال‌ها و حتی در برخی موارد تا پایان عمر با بیماری خود زندگی کنند.

اما این موفقیت، چالش جدیدی را نیز به همراه آورده است؛ بسیاری از بیماران مدت‌ها پس از پایان درمان، همچنان با عوارض جسمی، روانی یا اجتماعی سرطان و درمان آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

انجمن‌های علمی از جمله انجمن انکولوژی بالینی آمریکا (ASCO) اکنون این دوره را مرحله‌ای مستقل از مراقبت‌های سرطان می‌دانند که نیازمند پیگیری منظم، ساختارمند و طولانی‌مدت است.

در نظام درمان سرپایی، پزشکان خانواده و پزشکان مراقبت‌های اولیه نقش بسیار مهمی دارند. این پزشکان معمولاً نخستین افرادی هستند که با عوارضی روبه‌رو می‌شوند که ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها پس از پایان درمان سرطان بروز کنند.

در ادامه، پنج توصیه مهم برای بهبود مراقبت از بازماندگان سرطان ارائه شده است.

راهکار اول: درباره عوارض دیررس درمان سرطان به‌طور فعال سؤال کنید

بسیاری از عوارض طولانی‌مدت درمان سرطان در ویزیت‌های روزمره نادیده گرفته می‌شوند.

شایع‌ترین این مشکلات عبارت‌اند از:

• خستگی مزمن (Fatigue)
• پلی‌نوروپاتی (آسیب اعصاب محیطی)
• اختلالات خواب
• درد مزمن
• اختلالات شناختی و حافظه

مطالعات نشان می‌دهد این مشکلات ممکن است سال‌ها ادامه داشته باشند و کیفیت زندگی بیماران را به‌شدت کاهش دهند.

با این حال، یکی از چالش‌های مهم این است که بسیاری از بیماران خودشان این علائم را مطرح نمی‌کنند.

برخی، خستگی یا اختلال تمرکز را پیامد اجتناب‌ناپذیر بیماری می‌دانند و برخی دیگر نیز پس از پایان درمان تمایلی ندارند دوباره در جایگاه «بیمار» قرار بگیرند.

در نتیجه، بسیاری از علائمی که نیازمند درمان هستند، هرگز شناسایی نمی‌شوند.

به همین دلیل، متخصصان توصیه می‌کنند پزشکان در ویزیت‌های پیگیری، به‌صورت هدفمند درباره شایع‌ترین عوارض دیررس سؤال کنند.

مهم‌ترین موضوعاتی که باید بررسی شوند عبارت‌اند از:

• تحمل فعالیت بدنی
• اختلالات حسی
• دردهای مزمن
• تنگی نفس
• علائم قلبی
• اختلال تمرکز
• مشکلات حافظه

راهکار دوم: فشارهای روانی و اجتماعی را جدی بگیرید

علاوه بر مشکلات جسمی، بسیاری از بیماران با فشارهای روانی نیز روبه‌رو هستند.

مواردی مانند:

• ترس از عود سرطان
• علائم افسردگی
• اختلالات خواب
• انزوای اجتماعی

می‌توانند برای سال‌ها کیفیت زندگی بیماران را تحت تأثیر قرار دهند.

یکی از مهم‌ترین این مشکلات، پدیده‌ای است که با عنوان ترس از عود سرطان (Fear of Cancer Recurrence) شناخته می‌شود.

بررسی‌های نظام‌مند نشان داده‌اند که این نگرانی، حتی سال‌ها پس از درمان موفق سرطان، یکی از شایع‌ترین و آزاردهنده‌ترین مشکلات روانی بازماندگان سرطان محسوب می‌شود.

بر همین اساس، راهنماهای بین‌المللی مراقبت از بازماندگان سرطان توصیه می‌کنند که غربالگری منظم مشکلات روانی و اجتماعی در برنامه پیگیری بیماران گنجانده شود.

حتی پرسیدن چند سؤال ساده درباره موارد زیر می‌تواند بیماران نیازمند مداخله را شناسایی کند:

• وضعیت روحیه
• کیفیت خواب
• نگرانی‌ها
• مشکلات خانوادگی
• حمایت اجتماعی

این اطلاعات به پزشک کمک می‌کند مشخص کند چه بیمارانی به روان‌درمانی یا خدمات روان‌انکولوژی نیاز دارند.

راهکار سوم: وضعیت واکسیناسیون را بررسی و از بیمار در برابر عفونت‌ها محافظت کنید

پس از پایان درمان سرطان، عملکرد سیستم ایمنی و توانایی بدن برای مقابله با عفونت‌ها ممکن است برای مدت قابل توجهی همچنان کاهش یافته باشد.

در همین راستا، انجمن انکولوژی بالینی آمریکا (ASCO) راهنمای اختصاصی جدیدی برای واکسیناسیون بزرگسالان مبتلا به سرطان منتشر کرده است.

این راهنما توصیه می‌کند که بررسی وضعیت واکسیناسیون به‌صورت منظم انجام شود و واکسیناسیون به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از مراقبت‌های بازماندگان سرطان در نظر گرفته شود.

مهم‌ترین واکسن‌هایی که در این راهنما بر آن‌ها تأکید شده عبارت‌اند از:

• واکسن آنفلوانزا
• واکسن کووید-۱۹
• واکسن پنوموکوک
• واکسن هرپس زوستر (زونا)

ASCO به‌طور صریح دریافت این واکسن‌ها را برای بزرگسالان مبتلا به سرطان توصیه می‌کند.

درباره واکسن آنفلوانزا نیز یک مرور نظام‌مند Cochrane روی بیماران بزرگسال مبتلا به سرطان که دچار سرکوب سیستم ایمنی بودند انجام شده است.

نتایج این مطالعه نشان داد:

• واکسن آنفلوانزا ایمن است.
• مطالعات مشاهده‌ای نشان می‌دهند واکسیناسیون با کاهش مرگ‌ومیر همراه است.
• همچنین پیامدهای ناشی از عفونت در افراد واکسینه‌شده مطلوب‌تر بوده است.

در مراقبت‌های سرپایی، بنابراین منطقی است که پایش وضعیت واکسیناسیون به بخشی ثابت از برنامه پیگیری بیماران مبتلا به سرطان تبدیل شود.

در عمل این موضوع شامل موارد زیر است:

• بررسی کارت واکسیناسیون بیمار
• ثبت واکسن‌های روتین یا اختصاصی که هنوز دریافت نشده‌اند
• ترجیح واکسن‌های غیرفعال (Inactivated Vaccines)
• مشورت با متخصص انکولوژی در بیمارانی که هنوز تحت درمان سرکوب‌کننده سیستم ایمنی هستند یا به‌تازگی این درمان‌ها را به پایان رسانده‌اند.

راهکار چهارم: ورزش را مانند یک نسخه درمانی تجویز کنید، نه فقط یک توصیه کلی

امروزه فعالیت بدنی یکی از بهترین و مستندترین روش‌های غیردارویی در مراقبت از بازماندگان سرطان محسوب می‌شود.

مطالعات متعدد نشان داده‌اند که ورزش می‌تواند باعث بهبود موارد زیر شود:

• خستگی ناشی از سرطان
• توانایی جسمانی
• سلامت روان
• کیفیت زندگی

مطالعات بزرگ نیز این یافته‌ها را تأیید کرده‌اند.

در یک متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۲۳ که نتایج ۲۸ کارآزمایی تصادفی‌سازی‌شده با حضور ۱۵۷۳ بیمار را بررسی کرد، مشخص شد که برنامه‌های ورزشی باعث بهبود قابل توجه:

• خستگی مرتبط با سرطان
• کیفیت زندگی بیماران

می‌شوند.

بر اساس توصیه‌های موجود، بیماران باید حداقل:

• ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط در هفته

به همراه

• تمرینات قدرتی

داشته باشند.

البته این برنامه باید متناسب با موارد زیر تنظیم شود:

• نوع سرطان
• عوارض درمان
• بیماری‌های همراه
• توانایی جسمانی هر بیمار

حتی فعالیت‌های ساده‌ای مانند:

• پیاده‌روی منظم
• دوچرخه‌سواری
• شرکت در گروه‌های ورزشی ویژه بیماران مبتلا به سرطان

نیز می‌توانند تأثیر قابل توجهی بر سلامت بیماران داشته باشند.

از دیدگاه پزشکان، ورزش نباید صرفاً یک توصیه سبک زندگی باشد؛ بلکه باید به‌عنوان یک مداخله درمانی مبتنی بر شواهد تجویز شود.

راهکار پنجم: مراقبت‌های پیگیری را هماهنگ کنید و برای هر بیمار یک برنامه مراقبتی (Survivorship Care Plan) تهیه کنید

بسیاری از بازماندگان سرطان به‌طور هم‌زمان تحت نظر پزشک خانواده، متخصص انکولوژی و سایر پزشکان متخصص قرار دارند.

با افزایش تعداد افرادی که سال‌ها پس از تشخیص سرطان زندگی می‌کنند، هماهنگی میان مراقبت‌های پیگیری، اقدامات پیشگیرانه و درمان عوارض دیررس ناشی از درمان به یکی از مهم‌ترین چالش‌های نظام سلامت تبدیل شده است.

متخصصان تأکید می‌کنند که ارائه مراقبت باکیفیت از بازماندگان سرطان بدون همکاری ساختارمند میان متخصصان انکولوژی و پزشکان مراقبت‌های اولیه امکان‌پذیر نیست.

به همین دلیل، انجمن انکولوژی بالینی آمریکا (ASCO) استفاده از برنامه مراقبت بازماندگان سرطان (Survivorship Care Plan) را توصیه می‌کند.

این برنامه شامل اطلاعات جامعی درباره موارد زیر است:

• نوع و تشخیص سرطان
• درمان‌های انجام‌شده
• عوارض دیررس احتمالی
• برنامه آزمایش‌ها و معاینات دوره‌ای
• اقدامات پیشگیرانه
• توصیه‌های ارتقای سلامت و سبک زندگی

هدف از این برنامه، بهبود ارتباط میان متخصص انکولوژی، پزشک مراقبت‌های اولیه و بیمار و همچنین تسهیل انتقال بیمار از مرحله درمان فعال به مراقبت بلندمدت است.

مزایای برنامه مراقبت بازماندگان سرطان

بر اساس مطالعات، Survivorship Care Plan علاوه بر تسهیل همکاری میان اعضای تیم درمان، می‌تواند ایمنی بیمار را نیز افزایش دهد.

پژوهش‌ها نشان می‌دهند این برنامه‌ها به‌ویژه در موارد زیر مؤثر هستند:

• بهبود ارتباط میان پزشکان مختلف
• افزایش آگاهی بیمار از روند پیگیری
• مشارکت فعال‌تر بیمار در مراقبت از سلامت خود

البته پژوهشگران تأکید می‌کنند که میزان موفقیت این برنامه‌ها تا حد زیادی به اجرای منظم و ادغام واقعی آن‌ها در فرآیند درمان بستگی دارد.

نقش پزشک خانواده در مراقبت از بازماندگان سرطان

در بسیاری از کشورها، پزشکان عمومی و پزشکان خانواده نقش هماهنگ‌کننده اصلی مراقبت‌های بلندمدت بیماران مبتلا به سرطان را بر عهده دارند.

این پزشکان معمولاً سال‌ها بیماران را تحت نظر دارند و مسئولیت‌های مهمی بر عهده آنان است، از جمله:

• پایش بیماری‌های همراه
• شناسایی عوارض دیررس درمان
• اطمینان از انجام آزمایش‌ها و معاینات دوره‌ای
• هماهنگی میان متخصصان مختلف
• حفظ سلامت عمومی بیمار در سال‌های پس از درمان

جمع‌بندی

پیشرفت‌های پزشکی باعث شده است که امروزه افراد بیشتری سال‌ها پس از تشخیص سرطان زندگی کنند. در نتیجه، مراقبت از بازماندگان سرطان به یکی از مهم‌ترین چالش‌های جدید پزشکی سرپایی تبدیل شده است.

پزشکانی که:

• به‌طور فعال درباره عوارض دیررس سؤال می‌کنند،
• سلامت روان بیماران را جدی می‌گیرند،
• وضعیت واکسیناسیون را بررسی می‌کنند،
• فعالیت بدنی را مانند یک درمان مبتنی بر شواهد تجویز می‌کنند،
• و برنامه‌ای منسجم برای پیگیری طولانی‌مدت بیمار تدوین می‌کنند،

می‌توانند نقش مهمی در افزایش کیفیت زندگی، حفظ سلامت و کاهش عوارض بلندمدت بازماندگان سرطان ایفا کنند.

امروزه مراقبت از سرطان تنها با پایان آخرین جلسه شیمی‌درمانی، جراحی یا تصویربرداری خاتمه نمی‌یابد. برای بسیاری از بیماران، پایان درمان در واقع آغاز مرحله‌ای جدید از زندگی است؛ مرحله‌ای که در آن مراقبت‌های سرپایی ساختارمند و بلندمدت نقشی تعیین‌کننده در سلامت جسمی، روانی و اجتماعی آنان دارد.