آزمایش خون ctDNA شاید شیمی‌درمانی سرطان کولورکتال را شخصی‌سازی کند

نتایج یک مطالعه بالینی جدید که در کنگره سرطان‌های گوارشی انجمن اروپایی انکولوژی پزشکی (ESMO Gastrointestinal Cancers Congress 2026) ارائه شد، نشان می‌دهد اندازه‌گیری DNA توموری در گردش (Circulating Tumor DNA یا ctDNA) پس از جراحی سرطان کولورکتال با متاستاز کبدی می‌تواند به شناسایی بیمارانی کمک کند که بیشترین سود را از شیمی‌درمانی کمکی می‌برند. پژوهشگران معتقدند این روش در آینده می‌تواند درمان بیماران را شخصی‌سازی کرده و از انجام شیمی‌درمانی غیرضروری در برخی بیماران جلوگیری کند.

چرا این مطالعه اهمیت دارد؟

سرطان کولورکتال سومین سرطان شایع جهان و دومین علت مرگ ناشی از سرطان محسوب می‌شود. کبد شایع‌ترین محل گسترش این بیماری است و اگرچه جراحی متاستازهای کبدی بهترین شانس درمان را فراهم می‌کند، اما حتی پس از برداشت کامل ضایعات نیز ممکن است سلول‌های سرطانی میکروسکوپی در بدن باقی بمانند و زمینه عود بیماری را ایجاد کنند.

به همین دلیل بسیاری از بیماران پس از جراحی، شیمی‌درمانی کمکی دریافت می‌کنند؛ در حالی که مشخص نیست همه بیماران واقعاً از این درمان سود می‌برند.

ctDNA چیست؟

DNA توموری در گردش (ctDNA) قطعات کوچکی از DNA سلول‌های سرطانی است که وارد جریان خون می‌شود.

وجود ctDNA پس از جراحی می‌تواند نشانه باقی ماندن بیماری میکروسکوپی (Minimal Residual Disease) باشد؛ موضوعی که احتمال عود سرطان را افزایش می‌دهد.

به همین دلیل ctDNA در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین بیومارکرهای انکولوژی تبدیل شده است.

مطالعه چگونه انجام شد؟

مطالعه GALAXY شامل ۲۹۸ بیمار مبتلا به متاستاز کبدی سرطان کولورکتال بود.

نمونه خون بیماران بین ۲ تا ۱۰ هفته پس از جراحی گرفته شد و با استفاده از یک آزمایش شخصی‌سازی‌شده مبتنی بر ویژگی‌های ژنتیکی هر تومور، وضعیت ctDNA بررسی شد.

از این میان:

• ۱۹۱ بیمار ابتدا جراحی شدند.
• ۱۰۷ بیمار پیش از جراحی شیمی‌درمانی نئوادجوانت دریافت کرده بودند.

نتایج اصلی مطالعه

در بیمارانی که مستقیماً تحت جراحی قرار گرفتند، مثبت بودن ctDNA با پیش‌آگهی بسیار نامطلوب همراه بود.

این بیماران:

• بیش از ۴ برابر بیشتر در معرض عود سرطان بودند.
• بیش از ۹ برابر بیشتر در معرض مرگ قرار داشتند.

شیمی‌درمانی برای چه بیمارانی بیشترین سود را داشت؟

یکی از مهم‌ترین یافته‌های مطالعه این بود که در بیمارانی که:

• ctDNA مثبت داشتند
• و مستقیماً جراحی شده بودند

شیمی‌درمانی کمکی نتایج قابل توجهی ایجاد کرد.

چهار سال پس از جراحی:

بقای کلی (Overall Survival)

• دریافت‌کنندگان شیمی‌درمانی: ۶۵٪
• بدون شیمی‌درمانی: ۳۳٪

بقای بدون بیماری (Disease-Free Survival)

• شیمی‌درمانی: ۳۸٪
• بدون درمان: ۷٪

همچنین خطر عود بیماری تا ۹۳ درصد کاهش یافت.

اگر ctDNA منفی باشد چه؟

نتایج نشان داد بیمارانی که پس از جراحی ctDNA منفی داشتند، صرف‌نظر از دریافت یا عدم دریافت شیمی‌درمانی، پیامدهای درمانی مطلوبی داشتند.

این یافته نشان می‌دهد ctDNA ممکن است در آینده بتواند بیمارانی را که واقعاً به شیمی‌درمانی نیاز دارند، از بیمارانی که احتمالاً بدون درمان اضافی نیز پیش‌آگهی خوبی خواهند داشت، تفکیک کند.

بیمارانی که قبل از جراحی شیمی‌درمانی گرفته بودند

در بیمارانی که پیش از جراحی شیمی‌درمانی نئوادجوانت دریافت کرده بودند نیز ctDNA همچنان شاخص مهمی برای پیش‌بینی عود بیماری بود.

با این حال، افزودن شیمی‌درمانی پس از جراحی در این گروه، صرف‌نظر از وضعیت ctDNA، مزیت قابل توجهی نشان نداد.

نظر متخصصان

پروفسور پر فایفر (Per Pfeiffer) از دانشگاه اودنسه دانمارک که در این مطالعه مشارکت نداشت، گفت:

«در حال حاضر تنها حدود یک نفر از هر ۱۰ بیمار از شیمی‌درمانی کمکی سود واقعی می‌برد، در حالی که تقریباً همه بیماران عوارض درمان را تجربه می‌کنند. امیدواریم ctDNA بتواند به شناسایی دقیق‌تر بیمارانی که واقعاً به این درمان نیاز دارند کمک کند.»

وی تأکید کرد که هنوز شواهد برای استفاده روتین از ctDNA در تصمیم‌گیری درمانی کافی نیست و انجام مطالعات تصادفی‌سازی‌شده بزرگ‌تر ضروری است.

اهمیت بالینی یافته‌ها

اگر نتایج این مطالعه در کارآزمایی‌های آینده تأیید شود، ctDNA می‌تواند یکی از مهم‌ترین ابزارهای پزشکی دقیق (Precision Oncology) در سرطان کولورکتال باشد.

این رویکرد می‌تواند:

• از شیمی‌درمانی غیرضروری جلوگیری کند.
• بیماران پرخطر را سریع‌تر شناسایی کند.
• درمان را بر اساس خطر واقعی عود شخصی‌سازی کند.
• کیفیت زندگی بیماران را بهبود بخشد.

جمع‌بندی

مطالعه فاز II GALAXY نشان می‌دهد آزمایش خون ctDNA می‌تواند به شناسایی بیمارانی که پس از جراحی متاستاز کبدی سرطان کولورکتال بیشترین سود را از شیمی‌درمانی کمکی می‌برند، کمک کند. هرچند این نتایج بسیار امیدوارکننده هستند، اما پژوهشگران تأکید می‌کنند استفاده روتین از ctDNA در تصمیم‌گیری درمانی هنوز نیازمند تأیید در کارآزمایی‌های بالینی بزرگ‌تر است.

سوالات متداول

آیا آزمایش ctDNA جایگزین سی‌تی‌اسکن می‌شود؟
خیر. ctDNA در حال حاضر به عنوان مکمل سایر روش‌های ارزیابی بیماری بررسی می‌شود.

ctDNA چه چیزی را نشان می‌دهد؟
وجود بقایای میکروسکوپی سلول‌های سرطانی پس از درمان و احتمال عود بیماری.

آیا همه بیماران سرطان کولورکتال باید این آزمایش را انجام دهند؟
خیر. هنوز این آزمایش به عنوان استاندارد درمانی در راهنماهای بالینی توصیه نشده است.

آیا نتایج این مطالعه قطعی است؟
خیر. یافته‌ها امیدوارکننده‌اند، اما برای تغییر استانداردهای درمان به مطالعات تصادفی‌سازی‌شده بیشتری نیاز است.

چه بیمارانی بیشترین سود را از شیمی‌درمانی نشان دادند؟
بیمارانی که پس از جراحی ctDNA مثبت داشتند و پیش از جراحی شیمی‌درمانی دریافت نکرده بودند.

منبع

European Society for Medical Oncology (ESMO)
ESMO Gastrointestinal Cancers Congress 2026