نتایج یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز که در مجله معتبر PAIN منتشر شده است، نشان می‌دهد ملاتونین (Melatonin)، هورمونی که بیشتر به دلیل نقش آن در تنظیم چرخه خواب شناخته می‌شود، ممکن است بتواند شدت درد مزمن اسکلتی‌عضلانی را نیز کاهش دهد. این پژوهش که داده‌های بیش از ۲ هزار بیمار را بررسی کرده است، حاکی از آن است که اثربخشی ملاتونین در کاهش درد با برخی داروهای رایج ضد درد قابل مقایسه است؛ هرچند پژوهشگران تأکید می‌کنند این مکمل نباید جایگزین درمان‌های استاندارد شود و در حال حاضر تنها می‌تواند به عنوان یک درمان کمکی مورد توجه قرار گیرد.

درد مزمن اسکلتی‌عضلانی؛ یکی از شایع‌ترین مشکلات سلامت جهان

دردهای اسکلتی‌عضلانی مزمن، از جمله کمردرد، استئوآرتریت (آرتروز)، فیبرومیالژیا و دردهای مزمن پس از جراحی‌های ارتوپدی، از مهم‌ترین علل ناتوانی در سراسر جهان به شمار می‌روند. برآوردها نشان می‌دهد تا ۴۷ درصد جمعیت جهان در دوره‌ای از زندگی خود با نوعی از این دردها مواجه می‌شوند.

درمان این بیماران معمولاً بر پایه داروهایی مانند داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (NSAIDs)، استامینوفن و در برخی موارد اپیوئیدها است؛ داروهایی که اگرچه در کنترل درد مؤثر هستند، اما مصرف طولانی‌مدت آنها می‌تواند با عوارض مهمی مانند آسیب کلیوی، خونریزی گوارشی، وابستگی دارویی و افزایش خطر حوادث قلبی‌عروقی همراه باشد.

به همین دلیل، یافتن درمان‌های کم‌عارضه‌تر و ایمن‌تر همواره یکی از اولویت‌های پژوهشگران حوزه درد بوده است.

چرا ملاتونین مورد توجه قرار گرفته است؟

ملاتونین هورمونی است که به طور طبیعی در غده صنوبری (Pineal gland) ترشح می‌شود و نقش اصلی آن تنظیم ریتم شبانه‌روزی (Circadian Rhythm) و چرخه خواب و بیداری است.

در سال‌های اخیر، مطالعات آزمایشگاهی نشان داده‌اند که ملاتونین علاوه بر اثرات خواب‌آور، ممکن است دارای خواص:

• ضدالتهابی
• آنتی‌اکسیدانی
• تنظیم‌کننده سیستم ایمنی
• محافظت‌کننده از سلول‌های عصبی

باشد؛ ویژگی‌هایی که احتمال نقش آن در کاهش دردهای مزمن را مطرح کرده‌اند.

این مطالعه چگونه انجام شد؟

پژوهشگران دانشگاه سیدنی با انجام یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز، نتایج ۲۳ کارآزمایی بالینی تصادفی‌سازی‌شده (Randomized Controlled Trials) را بررسی کردند.

در مجموع اطلاعات ۲۰۲۸ بیمار از کشورهای مختلف از جمله:

• آمریکا
• برزیل
• روسیه
• چین
• مصر

مورد تحلیل قرار گرفت.

شرکت‌کنندگان مبتلا به بیماری‌هایی مانند:

• کمردرد مزمن
• فیبرومیالژیا
• استئوآرتریت
• دردهای پس از تعویض مفصل
• دردهای پس از جراحی ستون فقرات

بودند.

ملاتونین تا چه اندازه درد را کاهش داد؟

نتایج متاآنالیز نشان داد مصرف ملاتونین به طور متوسط باعث کاهش حدود ۹ واحد درد در مقیاس ۰ تا ۱۰۰ شد.

در مطالعاتی که کیفیت روش‌شناسی بالاتری داشتند، میزان کاهش درد به حدود ۱۰ واحد رسید.

به گفته پژوهشگران، این میزان کاهش درد از نظر بالینی با اثربخشی برخی داروهای رایج مانند:

• استامینوفن
• داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی
• برخی اپیوئیدها

قابل مقایسه است.

بهبود هم‌زمان خواب و درد

یکی از مهم‌ترین یافته‌های این پژوهش، تأثیر هم‌زمان ملاتونین بر خواب و درد بود.

پژوهشگران تأکید می‌کنند درد مزمن و اختلال خواب رابطه‌ای دوطرفه دارند؛ درد موجب اختلال خواب می‌شود و خواب نامناسب نیز حساسیت به درد را افزایش می‌دهد.

کانگچائو وو (Kangchao Wu)، نویسنده اول مطالعه، می‌گوید:

«برای بسیاری از بیماران، درد به‌تنهایی وجود ندارد و با خواب نامناسب همراه است. به نظر می‌رسد ملاتونین هر دو مشکل را به طور هم‌زمان هدف قرار می‌دهد و همین موضوع می‌تواند آن را به گزینه‌ای ارزشمند در مدیریت درد مزمن تبدیل کند.»

دوز مصرفی در مطالعات

دوز مصرفی ملاتونین در مطالعات مختلف یکسان نبود.

در بیماران مبتلا به دردهای مزمن اسکلتی‌عضلانی معمولاً از ۳ تا ۱۰ میلی‌گرم در روز استفاده شده بود و ۳ میلی‌گرم رایج‌ترین دوز محسوب می‌شد.

در بیماران پس از جراحی نیز دوزهای ۱ تا ۱۰ میلی‌گرم به کار رفت که اغلب ۵ تا ۶ میلی‌گرم بود.

ملاتونین معمولاً هنگام خواب یا حدود یک ساعت پیش از خواب مصرف می‌شد.

با این حال، پژوهشگران تأکید می‌کنند شواهد موجود برای تعیین بهترین دوز درمانی کافی نیست و رابطه مشخصی میان افزایش دوز و افزایش اثربخشی مشاهده نشد.

ایمنی ملاتونین چگونه بود؟

یکی از نکات مهم این مطالعه، بررسی ایمنی ملاتونین بود.

بر اساس نتایج:

• بروز عوارض جانبی مشابه گروه دارونما بود.
• هیچ عارضه شدید مرتبط با دارو گزارش نشد.
• وابستگی دارویی مشاهده نشد.

شایع‌ترین عوارض عبارت بودند از:

• تهوع
• سردرد
• سرگیجه

که اغلب خفیف و گذرا بودند.

پژوهشگران یادآور می‌شوند که ملاتونین در حال حاضر برای مصرف کوتاه‌مدت (کمتر از سه ماه) ایمن تلقی می‌شود و درباره مصرف طولانی‌مدت همچنان به مطالعات بیشتری نیاز است.

آیا ملاتونین جایگزین داروهای ضد درد خواهد شد؟

پاسخ کوتاه خیر است.

نویسندگان مطالعه تأکید می‌کنند هدف این پژوهش معرفی ملاتونین به عنوان جایگزین اپیوئیدها یا سایر داروهای ضد درد نبوده است.

بلکه ملاتونین می‌تواند پس از ارزیابی پزشک، به عنوان درمان کمکی (Adjunct Therapy) در کنار درمان‌های استاندارد، به‌ویژه در بیمارانی که از بی‌خوابی یا اختلال خواب نیز رنج می‌برند، مورد استفاده قرار گیرد.

اهمیت این یافته‌ها

این پژوهش نمونه‌ای از بازاستفاده از داروها (Drug Repurposing) است؛ رویکردی که در آن از داروهای شناخته‌شده برای کاربردهای درمانی جدید استفاده می‌شود.

از آنجا که ملاتونین:

• ارزان‌قیمت است،
• دسترسی گسترده‌ای دارد،
• ایمنی نسبتاً مناسبی دارد،

در صورت تأیید نتایج در مطالعات آینده، می‌تواند به یکی از گزینه‌های مکمل در مدیریت دردهای مزمن تبدیل شود.

محدودیت‌های مطالعه

با وجود نتایج امیدوارکننده، پژوهشگران به چند محدودیت اشاره کرده‌اند:

• تفاوت زیاد در دوز مصرفی ملاتونین میان مطالعات
• تفاوت در نوع بیماری‌های بررسی‌شده
• کوتاه بودن مدت پیگیری در بسیاری از کارآزمایی‌ها
• نبود شواهد کافی برای تعیین بهترین دوز و مدت درمان
• نیاز به کارآزمایی‌های بزرگ‌تر و طولانی‌مدت

جمع‌بندی

متاآنالیز جدید منتشرشده در مجله PAIN نشان می‌دهد ملاتونین علاوه بر نقش شناخته‌شده خود در تنظیم خواب، ممکن است به کاهش درد مزمن اسکلتی‌عضلانی نیز کمک کند. اثر ضد درد مشاهده‌شده در این مطالعه با برخی درمان‌های رایج قابل مقایسه بود و هم‌زمان بهبود کیفیت خواب نیز گزارش شد. با این حال، ملاتونین هنوز جایگزین درمان‌های استاندارد محسوب نمی‌شود و استفاده از آن باید با نظر پزشک و در قالب یک برنامه جامع مدیریت درد انجام گیرد. پژوهشگران معتقدند انجام مطالعات گسترده‌تر می‌تواند جایگاه دقیق این مکمل را در راهنماهای درمانی آینده مشخص کند.

سوالات متداول - FAQ 

آیا ملاتونین فقط برای درمان بی‌خوابی استفاده می‌شود؟

خیر. این مطالعه نشان می‌دهد ملاتونین ممکن است در کاهش درد مزمن اسکلتی‌عضلانی نیز نقش داشته باشد، هرچند هنوز درمان استاندارد محسوب نمی‌شود.

آیا ملاتونین جایگزین داروهای ضد درد است؟

خیر. پژوهشگران توصیه می‌کنند ملاتونین تنها به عنوان درمان کمکی و با نظر پزشک استفاده شود.

چه مقدار ملاتونین در مطالعات استفاده شده است؟

اغلب بین ۳ تا ۱۰ میلی‌گرم در روز، اما بهترین دوز هنوز مشخص نیست.

آیا ملاتونین عوارض جدی دارد؟

در این متاآنالیز عوارض عمدتاً خفیف بودند و شامل تهوع، سردرد و سرگیجه می‌شدند.

چه بیمارانی ممکن است بیشترین سود را ببرند؟

افرادی که علاوه بر درد مزمن، از اختلال خواب نیز رنج می‌برند.

این خبر صرفاً با هدف اطلاع‌رسانی علمی منتشر شده و جایگزین تشخیص یا توصیه پزشکی تخصصی نیست. مصرف ملاتونین، به‌ویژه در افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای یا مصرف‌کننده سایر داروها، باید با نظر پزشک انجام شود. نتایج این متاآنالیز امیدوارکننده است، اما برای تعیین جایگاه دقیق ملاتونین در درمان درد مزمن، انجام مطالعات تکمیلی همچنان ضروری است.