روزه‌داری و سرطان | آیا بیماران سرطانی می‌توانند روزه بگیرند؟

با آغاز ماه رمضان، یکی از مهم‌ترین پرسش‌های بیماران سرطانی این است که آیا روزه‌داری برای آنها ایمن است یا خیر. شواهد علمی نشان می‌دهد که روزه‌داری در بیماران تحت شیمی‌درمانی، رادیوتراپی یا ایمونوتراپی می‌تواند خطراتی به همراه داشته باشد، در حالی که رژیم‌های شبه‌روزه (Fasting Mimicking Diet) به عنوان رویکردی مکمل در حال بررسی هستند. در این مصاحبه اختصاصی، دکتر پوریا عادلی، متخصص رادیوانکولوژی، به بررسی علمی تأثیر روزه بر سرطان و توصیه‌های پزشکی برای بیماران در ماه رمضان می‌پردازد.

با آغاز ماه رمضان ۱۴۰۴، پرسش‌های بسیاری از سوی بیماران سرطانی و خانواده‌هایشان درباره امکان و ایمنی روزه‌داری مطرح می‌شود. به عنوان متخصص رادیوانکولوژی، چه توصیه‌ای برای این گروه از بیماران دارید؟

دکتر پوریا عادلی: ابتدا ماه رمضان را به همه روزه‌داران تبریک می‌گویم. پرسش شما بسیار به‌جاست و لازم است با دقت و بر اساس آخرین یافته‌های علمی به آن پاسخ دهیم. اصل اساسی که باید بر آن تأکید کنم این است که تصمیم‌گیری درباره روزه‌داری برای بیماران سرطانی باید کاملاً فردی‌سازی شده و با توجه به نوع سرطان، مرحله بیماری، نوع درمان دریافتی، و وضعیت تغذیه‌ای و عملکردی بیمار اتخاذ شود. آنچه امروز در محافل علمی جهان در حال بررسی است، مفهوم "رژیم‌های شبه‌روزه" (Fasting-Mimicking Diets) به عنوان رویکردی مکمل در کنار درمان‌های اصلی سرطان است، اما این رژیم‌ها تفاوت‌های اساسی با روزه‌داری سنتی ماه رمضان دارند و نباید با یکدیگر خلط شوند.

درباره رژیم‌های شبه‌روزه و تفاوت آن با روزه‌داری سنتی بیشتر توضیح می‌دهید؟

دکتر عادلی: رژیم شبه‌روزه (FMD) یک پروتکل غذایی گیاهی‌محور با کالری محدود است که حدود ۳۴ تا ۵۴ درصد کالری معمولی را تأمین کرده و با کاهش کربوهیدرات و پروتئین و افزایش چربی‌های غیراشباع، تلاش می‌کند اثرات متابولیک روزه‌داری را شبیه‌سازی کند . این رژیم معمولاً در چرخه‌های ۴ تا ۵ روزه و با فاصله حداقل سه هفته اجرا می‌شود . مطالعه مروری منتشر شده در مجله دانشگاه علوم پزشکی سیچوان (Sichuan Da Xue Xue Bao Yi Xue Ban) در سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که FMD از طریق کاهش سطح گلوکز خون، انسولین و فاکتور رشد شبه‌انسولینی-۱ (IGF-1)، مسیرهای محافظتی سلول‌های سالم را فعال کرده و هم‌زمان باعث ایجاد "حساسیت به استرس افتراقی" در سلول‌های توموری می‌شود .

مطالعه مروری دیگری که در مجله Frontiers in Oncology منتشر شده، به بررسی نقش رژیم شبه‌روزه در درمان سرطان‌های گوارشی پرداخته و نشان می‌دهد که این رژیم می‌تواند پاسخ ایمنی را تقویت، التهاب را کاهش و فرآیند اتوفاژی را تحریک کند . مطالعات پیش‌بالینی و بالینی اولیه نشان می‌دهند که FMD می‌تواند اثربخشی شیمی‌درمانی را افزایش داده و عوارض جانبی درمان‌های مرسوم را کاهش دهد . اما تأکید می‌کنم که این مطالعات در شرایط کاملاً کنترل‌شده و با نظارت تیم تغذیه انجام شده‌اند و نتایج آن‌ها را نمی‌توان مستقیماً به روزه‌داری سنتی ۲۹ تا ۳۰ روزه تعمیم داد.

بیماران سرطانی که تحت درمان هستند، آیا می‌توانند در ماه رمضان روزه بگیرند؟

دکتر عادلی: پاسخ کلی من به این پرسش خیر است. بیمارانی که تحت شیمی‌درمانی فعال، رادیوتراپی یا ایمونوتراپی هستند بهتر است از  روزه‌داری پرهیزکنند. این توصیه بر اساس چندین دلیل علمی و بالینی استوار است. سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS) به صراحت اعلام کرده است که بیمارانی که تحت درمان سرطان هستند، باید حتماً توصیه‌های پزشکی را دنبال کنند و تغییر زمان مصرف داروها یا مصرف داروهایی که نیاز به همراهی غذا دارند با شکم خالی می‌تواند بسیار خطرناک باشد.

مراکز علمی معتبر جهان در این زمینه چه تحقیقاتی در دست اجرا دارند؟

دکتر عادلی: موضوع محدودیت زمانی تغذیه و رژیم‌های شبه‌روزه در درمان سرطان، یکی از حوزه‌های فعال تحقیقاتی است. مرکز سرطان فرد هاچینسون (Fred Hutchinson Cancer Center) در حال انجام یک کارآزمایی بالینی است که از مارس ۲۰۲۶ آغاز شده و به بررسی تأثیر "محدودیت زمانی تغذیه" (Time-Restricted Eating) در بیماران مبتلا به سرطان رکتوم و پستان در مرحله دریافت درمان نئوادجوانت می‌پردازد . این مطالعه بر اساس نظریه "حساسیت به استرس افتراقی" طراحی شده که می‌گوید محدودیت غذایی می‌تواند سلول‌های توموری را به اثرات شیمی‌درمانی و رادیوتراپی حساستر کند، در حالی که سلول‌های سالم محافظت می‌شوند .

مرکز تحقیقات سرطان سیتی آو هوپ (City of Hope) در لس‌آنجلس نیز یک کارآزمایی بالینی فاز ۲ را برای بررسی تأثیر روزه‌داری متناوب با پنجره ۱۶ ساعته در بیماران سرطان پروستات تحت هورمون‌درمانی آغاز کرده است که هدف آن محافظت از سلامت قلب و عروق در این بیماران است . همچنین مطالعه‌ای در ایتالیا و ایالات متحده با نام TEAM، ترکیب محدودیت زمانی تغذیه (۱۶ ساعت ناشتایی شبانه) با داروی متفورمین را در بیماران سرطان پستان بررسی کرده و نتایج اولیه ایمنی آن مطلوب بوده است .

پس به طور خلاصه، کدام بیماران سرطانی به هیچ وجه نباید روزه بگیرند؟

بر اساس مقاله مروری منتشر شده در مجله NIH در دسامبر ۲۰۲۵، گروه‌های زیر به هیچ وجه مجاز به روزه‌داری نیستند :

۱. بیماران تحت شیمی‌درمانی فعال، رادیوتراپی یا پیوند سلول‌های بنیادی
۲. بیماران با کم‌خونی شدید (هموگلوبین کمتر از ۸ گرم در دسی‌لیتر)
۳. بیماران با کاهش وزن غیرعمدی و سوءتغذیه فعال
۴. بیماران با اختلال عملکرد کلیه یا کبد
۵. بیماران مبتلا به دیابت کنترل‌نشده که تحت درمان سرطان هستند
۶. بیماران با اختلالات انعقادی یا مستعد ترومبوز که نیاز به هیدراتاسیون مداوم دارند

این مطالعه تأکید می‌کند که روزه‌داری در بیماران با شرایط ناپایدار می‌تواند منجر به عوارضی مانند بحران‌های انسداد عروقی، حوادث ترومبوتیک یا تشدید کم‌خونی شود .

برای بیمارانی که درمان خود را به پایان رسانده‌اند و در مرحله پیگیری هستند، چه توصیه‌ای دارید؟

برای بیمارانی که حداقل ۳ تا ۶ ماه از پایان درمان‌های سنگین گذشته باشد و وضعیت تغذیه‌ای و عملکردی مطلوبی داشته باشند، می‌توان با مشورت پزشک معالج، امکان روزه‌داری را بررسی کرد. در این موارد، رویکرد "طبقه‌بندی ریسک فردی" ضروری است . این بیماران نیز باید تحت نظارت دقیق باشند و در صورت بروز کوچک‌ترین علائم هشدار (سرگیجه شدید، ضعف مفرط، کاهش سطح هوشیاری، تپش قلب، تنگی نفس) بلافاصله با پزشک خود تماس بگیرند.

پیام نهایی شما برای بیماران و خانواده‌هایشان چیست؟

پیام من این است که علم تغذیه در انکولوژی با سرعت در حال تحول است و رژیم‌های شبه‌روزه به عنوان یک استراتژی امیدوارکننده در حال ظهور هستند. با این حال، داده‌های قطعی از کارآزمایی‌های تصادفی‌سازی شده بزرگ همچنان محدود است و مطالعات موجود بیشتر در مراحل اولیه هستند .

مهم‌تر از همه، اسلام برای بیماران و کسانی که روزه برای آنها ضرر دارد، اجازه افطار و قضای بعدی را داده است. سرویس سلامت ملی بریتانیا نیز با استناد به آموزه‌های اسلامی تأکید می‌کند که اگر فردی به دلیل بیماری قادر به روزه‌داری نیست، می‌تواند روزه‌های خود را پس از بهبودی قضا کند . این یک رخصت الهی است و نباید با اصرار بر روزه، سلامت خود را به خطر بیندازید.

توصیه من به بیماران این است: هرگز بدون مشورت با تیم درمان‌کننده خود تصمیم به روزه‌داری نگیرید. تصمیم‌گیری مشترک (Shared Decision-Making) میان بیمار و پزشک، با توازن میان اهداف معنوی و ایمنی پزشکی، بهترین رویکرد است . ایمنی و سلامت شما اولویت اصلی است و هر عبادتی باید با حفظ سلامتی انجام شود.

سوالات متداول

سوال ۱- آیا بیماران سرطانی می‌توانند روزه بگیرند؟

پاسخ: در اغلب موارد، بیماران تحت درمان فعال نباید روزه بگیرند.

سوال ۲- آیا روزه باعث درمان سرطان می‌شود؟

پاسخ: هیچ شواهد قطعی مبنی بر درمان سرطان با روزه وجود ندارد.

سوال ۳- رژیم شبه‌روزه چیست؟

پاسخ: رژیم غذایی کنترل‌شده‌ای است که اثرات روزه را شبیه‌سازی می‌کند.

سوال ۴- آیا بیماران بهبود یافته می‌توانند روزه بگیرند؟

پاسخ: پس از مشورت با پزشک معالج در گروهی از بیماران بلامانع است.