خوداتکایی جهان اسلام در تولید واکسن و انقلاب واکسن‌های شخصی‌سازی‌شده در درمان سرطان

این روزها تحولات مهمی در عرصه بهداشت جهانی در حال رخ دادن است که هر دو سوی طیف سلامت، یعنی پیشگیری و درمان را در بر می‌گیرد. از یک سو، شاهد حرکت جهان اسلام به سمت خوداتکایی در تولید واکسن‌های معمول هستیم و از سوی دیگر، مرزهای دانش در درمان سرطان با واکسن‌های شخص‌سازی‌شده در حال جابجایی است. به عنوان یک انکولوژیست، پرداختن به هر دو مقوله برایم جذاب و حیاتی است.

چهارمین اجلاس گروه تولیدکنندگان واکسن کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی (OIC) که هفته جاری در اسلام‌آباد پاکستان برگزار شد، یک گام راهبردی در جهت تأمین امنیت سلامت در جهان اسلام محسوب می‌شود . در این نشست که با حضور نمایندگان سازمان جهانی بهداشت، بانک توسعه اسلامی و تولیدکنندگانی از اندونزی، ایران، سنگال، مالزی و پاکستان همراه بود، بر یک نکته کلیدی تأکید شد: خوداتکایی در تولید واکسن دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت استراتژیک برای مقابله با بحران‌های آینده است .

پاندمی کووید-۱۹ زخم کهنه وابستگی کشورهای اسلامی به تعداد محدودی از تولیدکنندگان جهانی را بیش از پیش نمایان کرد. آمارها نشان می‌دهد که بیش از ۷۰ درصد واکسن‌های مورد نیاز کشورهای عضو OIC تنها در کمتر از ده کشور تولید می‌شود و این تمرکز، زنجیره تأمین را در زمان بحران به شدت آسیب‌پذیر می‌کند . به همین دلیل، محور اصلی گفتگوها در این اجلاس، تدوین نقشه راهی عملی برای یکپارچه‌سازی ظرفیت‌ها و حرکت به سمت اکوسیستمی مقاوم و خودکفا بود.

پاکستان به عنوان میزبان، پیشنهاد تشکیل "اتحادیه واکسن OIC" را مطرح کرد تا بتواند پاسخگوی نیازهای بهداشتی جمعیت ۱.۹ میلیاردی جهان اسلام باشد . وزیر بهداشت پاکستان با اشاره به تجربه تلخ تنش‌های اخیر با هند که منجر به توقف عرضه واکسن‌های وارداتی از سوی اتحادیه جهانی واکسن شد، بر ضرورت برنامه‌ریزی دائمی و قطع وابستگی تأکید کرد . در همین راستا، این کشور هدف خود را دستیابی به توان بومی تولید واکسن تا سال ۲۰۳۰ اعلام نموده و اولین "سیاست ملی واکسن" خود را تدوین کرده است که بر اساس آن، هر شرکت تنها مجاز به تولید یک نوع واکسن برای تضمین کیفیت بالاتر خواهد بود .

در این میان، جایگاه ایران به عنوان یکی از سه کشور پیشرو در این حوزه مورد تأکید قرار گرفت . مؤسسات ایرانی ، نه تنها در دوران کرونا توانمندی خود را در تولید واکسن به اثبات رساندند، بلکه امروز به عنوان بازوی فنی و علمی جهان اسلام در این اجلاس حضور فعال دارند . این موفقیت ها، نشان‌دهنده عمق دانش بومی و عزم ملی برای دستیابی به فناوری‌های راهبردی در حوزه سلامت است .

در حاشیه این رویداد مهم، وزیر بهداشت پاکستان بر همکاری با کشورهای اسلامی از جمله ایران، اندونزی، ترکیه و عربستان تأکید کرد و انتقال فناوری و سرمایه‌گذاری مشترک را کلید پیشرفت دانست . بانک توسعه آسیایی نیز برای تأمین مالی پروژه‌های تولید واکسن در پاکستان، مبلغ ۲۵۰ میلیون دلار تسهیلات در نظر گرفته است که نشان‌دهنده جذابیت سرمایه‌گذاری در این حوزه است .

اما در آن سوی دنیا، نگاه‌ها به واکسن به عنوان یک ابزار پیشگیرانه صرف نیست، بلکه به عنوان سلاحی قدرتمند در درمان سرطان در حال متحول شدن است. تحولات اخیر در این زمینه بسیار امیدوارکننده بوده است. مرکز درمانی مونت سینای نیویورک در مرور جامعی که در ژانویه ۲۰۲۶ منتشر شد، مسیر تحول واکسن‌های سرطان را از یک ایده دور از دسترس تا یک واقعیت بالینی ترسیم کرده است .

بر خلاف واکسن‌های معمولی که از بیماری پیشگیری می‌کنند، واکسن‌های درمانی سرطان به سیستم ایمنی بدن بیمار می‌آموزند که سلول‌های سرطانی را به عنوان عامل بیگانه شناسایی و نابود کند. پیشرفت‌های شگرف در تعیین توالی ژنتیکی تومورها، امروز این امکان را فراهم کرده که واکسن‌هایی بر اساس "نئوآنتی‌ژن‌ها" طراحی شوند؛ یعنی جهش‌های منحصربه‌فردی که تنها در تومور یک بیمار خاص یافت می‌شود . داده‌های بالینی نویدبخش بوده و این واکسن‌های شخص‌سازی‌شده (به صورت پپتید، DNA یا mRNA) در ملانوما، سرطان پانکراس، ریه و مغز پاسخ‌های ایمنی قابل توجهی ایجاد کرده‌اند .

در همین راستا، تیمی از بیمارستان دانشگاهی ژنو (HUG) با توسعه واکسن MVX-ONCO-1 موفق به کسب جایزه معتبر Pfizer برای پژوهش‌های زیست‌پزشکی در سال ۲۰۲۶ شدند . این فناوری نوین، سلول‌های توموری خود بیمار را پس از غیرفعال‌سازی، به همراه کپسول‌هایی که فاکتور تحریک‌کننده ایمنی ترشح می‌کنند، به بدن بازمی‌گرداند. نتایج اولیه در ۳۴ بیمار با تومورهای سالید  پیشرفته که به همه درمان‌ها مقاوم بودند، بسیار فراتر از انتظار ظاهر شد. بیش از نیمی از بیماران شاهد تثبیت بیماری یا افزایش بقا بودند و یک بیمار مبتلا به سرطان سر و گردن بیش از ۷ سال بدون نیاز به درمان دیگر زنده ماند .

دانشگاه آکسفورد نیز با رویکردی متفاوت، از راه‌اندازی "دانشمند هوش مصنوعی" خبر داده است؛ سیستمی که با خودکارسازی فرآیند کشف و آزمایش، چرخه ۱۰ تا ۱۵ ساله ساخت واکسن سرطان را به طرز چشمگیری کاهش خواهد داد .

پیوند این دو رویداد، یعنی حرکت جمعی جهان اسلام به سمت خوداتکایی واکسن از یک سو، و جهش‌های انفرادی دانشمندان در عرصه واکسن‌های درمانی سرطان از سوی دیگر، برای  حامل این پیام است که فردای سلامت، در گرو سرمایه‌گذاری روی دانش بومی و همگرایی منطقه‌ای است. تجربه موفق ایران در تولید واکسن‌های عمومی، زیرساخت ارزشمندی است که می‌تواند بستری برای ورود به عرصه واکسن‌های پیشرفته سرطان باشد. همان‌طور که اجلاس اسلام‌آباد بر تدوین نقشه راه مشترک تأکید داشت، ما نیز نیازمند ترسیم نقشه‌ای برای آینده‌ای هستیم که در آن، واکسن‌های شخص‌سازی‌شده سرطان، نه یک کالای لوکس وارداتی، بلکه بخشی از پروتکل استاندارد درمان در کشور ما باشند.