روز جهانی رادیوتراپی: انقلابی خاموش در درمان سرطان

هفتم سپتامبر، روز جهانی رادیوتراپی، تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ بلکه فرصتی است برای گرامیداشت یکی از ارکان اصلی و پیشرو در مبارزه با بیماری سرطان. این روز بهانه‌ای است تا همگان، از سیاستگذاران نظام سلامت تا مردم، بیش از پیش با نقش حیاتی و تحول‌آفرین این رشته در نجات جان انسان‌ها آشنا شوند.

رادیوتراپی، یا پرتودرمانی، در ذهن بسیاری از افراد، هنوز با تصاویر قدیمی دستگاه‌های عظیم و ترس از عوارض جانبی گسترده عجین شده است. اما حقیقت امروز این رشته، داستانی کاملاً متفاوت و امیدبخش است. ما در عصری زندگی می‌کنیم که رادیوتراپی با گذار از روش‌های سنتی سه‌بعدی (3D-CRT)، به سمت فناوری‌های مدرن و فوق‌العاده دقیقی حرکت کرده که نه تنها اثربخشی درمان را به شکل چشمگیری افزایش داده، بلکه عوارض آن را به حداقل ممکن رسانده است.

در روش‌های قدیمی سه‌بعدی، اگرچه نسبت به گذشته پیشرفت محسوب می‌شد، پرتوها به حجمی از بافت تابیده می‌شد که شامل تومور و حاشیه‌ای از بافت سالم اطراف آن بود. این امر اگرچه برای اطمینان از پوشش کامل تومور لازم بود، اما منجر به تابش پرتو به بافت‌های سالم مجاور و بروز عوارضی می‌شد.

اما امروز، با ظهور تکنیک‌های مدولاسیون شدت پرتو (IMRT) و رادیوتراپی هدایت شده با تصویر (IGRT)، انقلابی در دقت درمان رخ داده است. IMRT به ما این امکان را می‌دهد که شدت پرتوها را در نقاط مختلف میدان تابش «مدوله» کنیم. یعنی بتوانیم شکل و شدت پرتوها را دقیقاً مطابق با شکل سه‌بعدی تومور تنظیم کنیم، به طوری که پرتوها از زوایای مختلف به تومور برسند و در عین حال، بافت‌های حیاتی و سالم اطراف، حداقل دوز را دریافت کنند.

اما IGRT داستان را یک قدم جلوتر می‌برد. در این تکنیک، ما دقیقاً در لحظهٔ درمان، و پیش از تابش پرتو، از تومور بیمار تصویربرداری می‌ کنیم این کار مانند این است که قبل از شلیک یک تیر، دقیقاً هدف را یک بار دیگر در دوربین اسلحه خود ببینیم و از عدم تغییر موقعیت آن اطمینان حاصل کنیم. این تکنیک خطای ناشی از حرکت‌های داخلی بدن (مانند پر شدن مثانه یا حرکت روده‌ها) را به صفر نزدیک می‌کند.

رادیوتراپی استریوتاکتیک (SBRT/SRS): 

اوج این پیشرفت‌ها در تکنیک‌های استریوتاکتیک بدن (SBRT) و استریوتاکتیک رادیوسرجری (SRS) متجلی شده است. این روش که به «جراحی بدون چاقو» شهرت یافته، امکان تابش دوزهای بسیار بالا و کشنده را مستقیماً به تومور، در جلسات معدود (۱ تا ۵ جلسه) فراهم می‌کند. دقت این روش در حد میلی‌متر است و نتایج آن در درمان برخی تومورهای اولیه، متاستازهای مغزی و ریوی،قابل  مقایسه با جراحی بوده و دربرخی موارد، گزینه‌ای مطلوب  و کم‌تهاجم‌تر محسوب می‌شود.

لزوم دسترسی عادلانه: شکافی که باید پر شود

این پیشرفت‌های شگفت‌انگیز، یک مسئولیت اخلاقی بزرگ را برای جامعه پزشکی و سیاستگذاران سلامت به همراه می‌آورد: لزوم دسترسی عادلانه تمام بیماران به این تکنولوژی‌های نجات‌بخش. متأسفانه در بسیاری از نقاط جهان و حتی در داخل کشورهای در حال توسعه، شکاف عمیقی در دسترسی به این فناوری‌ها وجود دارد. در حالی که بیماران در مراکز پیشرفته از مزایای SBRT و IGRT بهره می‌برند، بسیاری هنوز با روش‌های قدیمی‌تر درمان می‌شوند که احتمال عوارض بالاتر و اثربخشی کمتری دارد.

تأمین دستگاه‌های مدرن، آموزش نیروی انسانی متخصص متبحر و تخصیص بودجه کافی، ارکان اصلی تضمین این دسترسی هستند. سرمایه‌گذاری در رادیوتراپی پیشرفته نه تنها یک هزینه نیست، بلکه یک سرمایه‌گذاری هوشمندانه است که با افزایش نرخ کنترل تومور و کاهش عوارض، از هزینه‌های بلندمدت درمان عوارض جانبی و درمان بیماری عودکرده می‌کاهد.

سخن پایانی

روز جهانی رادیوتراپی را باید بهانه‌ای برای آگاهی‌بخشی و اقدام دانست. رادیوتراپی مدرن دیگر یک درمان تسکینی یا مکمل نیست؛ بلکه در بسیاری از موارد، یک درمان قطعی، کم‌تهاجم و با کیفیت زندگی بالاتر برای بیماران است. وظیفه ماست که این پیام را به گوش همگان برسانیم: هر بیمار سرطانی، مستحق دسترسی به بهترین و پیشرفته‌ترین روش‌های درمانی موجود، از جمله رادیوتراپی با تکنیک‌های نوین، است. این حق است، نه یک امتیاز.

دکتر پوریا عادلی رادیوانکولوژیست

 ۷ سپتامبر ۲۰۲۵